Κατανοώντας την έρευνα · Κάνοντας τη γνώση προσιτή
Επιθυμώ να παρουσιάζω με κατανοητό τρόπο τα ευρήματα της πανεπιστημιακής έρευνας στην επιγενετική και να τα καθιστώ προσιτά σε όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους — για μια βαθύτερη κατανόηση της υγείας τους και νέες προοπτικές για μια μακρά ζωή με καλή ποιότητα ζωής. Παράλληλα, εργάζομαι για τη μεταφορά αυτών των γνώσεων σε ιατρικές εφαρμογές που θα στηρίζουν τους ασθενείς και τους θεράποντες ιατρούς.
Σχετικά με εμένα
Πρώτα απ’ όλα, οφείλω τις ευχαριστίες μου στο Πανεπιστήμιο Heinrich Heine του Ντίσελντορφ, το πανεπιστήμιο στο οποίο σπούδασα. Μου έδωσε τη δυνατότητα να σπουδάσω, να ερευνήσω και να διδάξω εδώ.
Από τον Απρίλιο του 1997 διεξάγω έρευνα στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο του Ντίσελντορφ στον σχετικά νέο επιστημονικό κλάδο της επιγενετικής.
Ως διευθυντής, προΐσταμαι του «Epigenetics Laboratory for Human Health and Longevity» στο Ινστιτούτο Διαγνωστικής Μεταμοσχεύσεων και Κυτταρικών Θεραπευτικών Προϊόντων της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Heinrich Heine του Ντίσελντορφ.
Περισσότερα για εμέναΠώς χρησιμοποιούν τα κύτταρά μας τα γονίδιά τους και ποιον ρόλο παίζει το περιβάλλον μας; Οκτώ ερωτήσεις προσφέρουν μια κατανοητή εισαγωγή.
Έρευνα και γνώση
Επιθυμώ να κάνω τα ευρήματα της επιγενετικής κατανοητά και προσιτά σε όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους. Η βαθύτερη κατανόηση της σύνδεσης ανάμεσα στο περιβάλλον μας και τη ρύθμιση των γονιδίων μας μπορεί να ανοίξει νέες προοπτικές για την υγεία και για μια μακρά ζωή με καλή ποιότητα ζωής.
Μάθετε περισσότεραΕρευνώ πώς η επιγενετική ρύθμιση και οι μεταβολές του γενετικού υλικού συμβάλλουν στην εξέλιξη του ανθρώπου. Επιθυμώ να παρουσιάζω αυτές τις σχέσεις με κατανοητό τρόπο, καθώς η εξελικτική μας ιστορία μάς βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα τη σημερινή μας ύπαρξη.
Μάθετε περισσότεραΑναπτύσσω επιγενετικούς βιοδείκτες που αποσκοπούν στην υποστήριξη ασθενών και ιατρών στην έγκαιρη ανίχνευση και αξιολόγηση του καρκίνου. Η τεχνολογική πλατφόρμα έχει τη δυνατότητα να εφαρμοστεί σε διαφορετικούς τύπους καρκίνου και στη διαχρονική παρακολούθηση του ατομικού κινδύνου.
Μάθετε περισσότεραΗ έρευνά μου σήμερα
Μελετώ χαρακτηριστικά πρότυπα μεθυλίωσης στο γονίδιο hTERT ως επιγενετικό σήμα κακοήθειας. Στόχος είναι μια τεχνολογική πλατφόρμα ευρείας εφαρμογής για την έγκαιρη ανίχνευση, την εκτίμηση της πορείας της νόσου και την παρακολούθηση μετά τη θεραπεία.
Γνωρίστε το ερευνητικό έργοΗ ιστοσελίδα απευθύνεται σε όλους όσοι επιθυμούν να κατανοήσουν καλύτερα την επιγενετική και τη σημασία της για τη ζωή. Παράλληλα, επιδιώκω να ενισχύσω τον διάλογο με επιστήμονες, ασθενείς, κλινικούς συνεργάτες και επιχειρήσεις.
03 / ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ
Αναπτύσσω επιγενετικούς βιοδείκτες για την έγκαιρη ανίχνευση, τη διάγνωση, την πρόγνωση και την παρακολούθηση της πορείας των κακοήθων νοσημάτων. Πρόκειται για μια τεχνολογική πλατφόρμα με δυνατότητα εφαρμογής σε διαφορετικούς τύπους καρκίνου: του προστάτη, της ουροδόχου κύστης, του μαστού, του παγκρέατος, του θυρεοειδούς, του ήπατος, του πνεύμονα, του παχέος εντέρου και του δέρματος, καθώς και σε ορισμένους όγκους του εγκεφάλου και κακοήθειες του αιμοποιητικού συστήματος. Βασίζεται σε μια κοινή μεθοδολογική προσέγγιση που μπορεί να προσαρμόζεται στον εκάστοτε τύπο καρκίνου. Η αρχική έμφαση δίνεται στο καρκίνωμα του προστάτη και της ουροδόχου κύστης.
Αντίστροφα, η σύγχρονη επιγενετική ανοίγει την προοπτική της διαχρονικής παρακολούθησης της κατάστασης της υγείας και της προδιάθεσης για κακοήθη νοσήματα μέσω τακτικών εξετάσεων. Στόχος είναι η υποστήριξη των ασθενών και των θεραπόντων ιατρών στην πρόληψη, την εκτίμηση του ατομικού κινδύνου και τη λήψη ιατρικών αποφάσεων.
01 / ΥΓΙΗΣ ΓΗΡΑΝΣΗ
Η σύγχρονη επιγενετική προσφέρει μια νέα και ουσιαστική οπτική για τη σύνδεση ανάμεσα στις συνθήκες της ζωής μας και την υγεία μας. Η διατροφή, η άσκηση, οι σωματικές και ψυχικές επιβαρύνσεις, οι συνθήκες κατοικίας και εργασίας, οι ρύποι και τα φάρμακα μπορούν να επηρεάζουν την επιγενετική ρύθμιση των γονιδίων μας. Τα κύτταρά μας χρησιμοποιούν, επομένως, τη γενετική τους πληροφορία υπό τη διαρκή επίδραση των συνθηκών στις οποίες ζούμε.
Η σύνδεση αυτή έχει θεμελιώδη σημασία για την ιατρική. Εκτεταμένα επιστημονικά ευρήματα τεκμηριώνουν τη συμμετοχή επιγενετικών απορρυθμίσεων στην εμφάνιση και την εξέλιξη πολυάριθμων νοσημάτων. Σε αυτά περιλαμβάνονται πολλοί τύποι καρκίνου, ο διαβήτης τύπου 2 και άλλα μεταβολικά νοσήματα, τα καρδιαγγειακά και τα αυτοάνοσα νοσήματα, καθώς και ορισμένες νευροαναπτυξιακές διαταραχές. Χαρακτηριστικές επιγενετικές μεταβολές που συμβάλλουν στην παθογένεση παρατηρούνται επίσης σε νευροεκφυλιστικά νοσήματα, όπως η νόσος Alzheimer και η νόσος Parkinson. Οι επιγενετικές μεταβολές μπορούν να αυξάνουν την ευπάθεια σε νοσήματα και να επηρεάζουν τις διεργασίες μέσω των οποίων αυτά εμφανίζονται ή εξελίσσονται.
Για να κατανοήσουμε τέτοιες απορρυθμίσεις, πρέπει πρώτα να γνωρίζουμε πώς διαμορφώνεται μια υγιής επιγενετική ρύθμιση. Οι σύγχρονες επιγενετικές μέθοδοι προσφέρουν καθοριστικές δυνατότητες: επιτρέπουν τη λεπτομερή καταγραφή χαρακτηριστικών προτύπων υγιών κυττάρων και ιστών και την ευαίσθητη, αξιόπιστη ανίχνευση μεταβολών με κατάλληλες τεχνικές. Το «υγιές επιγονιδίωμα» δεν αποτελεί ένα ενιαίο πρότυπο για ολόκληρο τον άνθρωπο. Τα ανοσοκύτταρα, τα κύτταρα της αιμοποίησης και τα ηπατικά, μυϊκά και νευρικά κύτταρα διαθέτουν ιδιαίτερα επιγενετικά προγράμματα που καθορίζουν την ταυτότητα και τη λειτουργία τους.
Ένα πρώτο βήμα είναι η όσο το δυνατόν πληρέστερη αποκρυπτογράφηση αυτών των υγιών επιγενετικών προτύπων αναφοράς για όλους τους κυτταρικούς τύπους και τα επιμέρους διαμερίσματα του οργανισμού. Με αυτή τη βάση μπορούμε να προσδιορίζουμε με ολοένα μεγαλύτερη ακρίβεια ποια περιβαλλοντική επίδραση προκαλεί ποιες επιγενετικές μεταβολές, ποιες αποτελούν ωφέλιμη προσαρμογή και ποιες απειλούν την υγεία μας. Έτσι δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για μια πιο στοχευμένη διαμόρφωση των συνθηκών ζωής και τη μοριακή παρακολούθηση των αποτελεσμάτων της.
Εδώ ακριβώς ο άνθρωπος διαθέτει μια ιδιαίτερη δυνατότητα: μπορούμε να μεταβάλλουμε οι ίδιοι το περιβάλλον και τις συνθήκες της ζωής μας σε εξαιρετικά μεγάλο βαθμό. Όσο καλύτερα κατανοούμε την επίδρασή τους στη γονιδιακή ρύθμιση, τόσο πιο τεκμηριωμένα μπορούμε να αξιοποιούμε αυτή την ικανότητα για να δημιουργούμε συνθήκες που προάγουν την υγεία.
Σε αυτή την προσπάθεια μας βοηθά μια ουσιώδης ιδιότητα της επιγενετικής ρύθμισης: οι επιγενετικές μεταβολές είναι καταρχήν αναστρέψιμες. Οι σημάνσεις μπορούν να εγκαθίστανται, να τροποποιούνται και να απομακρύνονται. Η αποκατάσταση μπορεί να γίνεται σταδιακά και να απαιτεί χρόνο· η έκταση και η πορεία της εξαρτώνται, μεταξύ άλλων, από τον κυτταρικό τύπο, τον επιμέρους μηχανισμό και τη φύση και διάρκεια της επίδρασης. Εάν αναγνωρίσουμε και μπορέσουμε να επηρεάσουμε τα αίτια μιας απορρύθμισης, ανοίγεται η δυνατότητα αποκατάστασης ή διατήρησης μιας υγιούς ρύθμισης.
Για εμένα, εδώ βρίσκεται ένα σημαντικό επόμενο βήμα: να συνδέσουμε την ικανότητά μας να διαμορφώνουμε τις συνθήκες ζωής με μια ολοένα ακριβέστερη κατανόηση των βιολογικών επιδράσεών τους. Γι’ αυτό επιθυμώ να κάνω τα ευρήματα της επιγενετικής έρευνας κατανοητά και προσιτά σε όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους. Η γνώση αυτή μπορεί να διευρύνει τα περιθώρια δράσης μας και να μας βοηθήσει να συμβάλλουμε πιο συνειδητά στην υγεία και την ποιότητα ζωής μας — μέσα στα βιολογικά, προσωπικά και κοινωνικά μας όρια. Έτσι μπορούμε να συνδιαμορφώνουμε ολοένα περισσότερο την πορεία της υγείας μας και να αντιμετωπίζουμε όσα έρχονται με λιγότερη αδυναμία και εξάρτηση από εξωτερικές συνθήκες — με το πνεύμα του «Masters of our fate» — «Κύριοι της μοίρας μας».
02 / ΕΞΕΛΙΞΗ
Μελετώ τον ρόλο των επιγενετικών μηχανισμών στην εξέλιξη του ανθρώπου. Με ενδιαφέρουν ιδιαίτερα οι νέες ερμηνευτικές προσεγγίσεις που προσφέρει η επιγενετική για το πώς η ανάπτυξη και η ύπαρξή μας διαμορφώνονται σε στενή αλληλεπίδραση με το περιβάλλον. Για εμένα, η επιγενετική ανοίγει μια νέα οπτική: μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα την επιγενετική ρύθμιση των γονιδίων μας, το περιβάλλον και την ύπαρξή μας ως αλληλένδετα μέρη ενός ενιαίου συνόλου.
Η ανάπτυξή μας μπορεί να εξεταστεί σε δύο αλληλοσυνδεόμενα επίπεδα: την ατομική ανάπτυξη κατά τη διάρκεια μιας ζωής και την εξελικτική πορεία μέσα από πολλές γενεές. Για τον καθένα μας, στο επίκεντρο βρίσκεται φυσικά η δική του ζωή. Για μια πληρέστερη κατανόηση της ύπαρξής μας και της διαρκούς αλληλεπίδρασής της με μεταβαλλόμενες συνθήκες ζωής, είναι όμως απαραίτητη και η κατανόηση της εξελικτικής μας ιστορίας.
Εργάζομαι, λοιπόν, για να κατανοήσω πώς η επιγενετική ρύθμιση, οι μεταβολές του γενετικού υλικού και οι περιβαλλοντικές επιδράσεις αλληλεπιδρούν σε εξελικτικές χρονικές κλίμακες και πώς συμβάλλουν στην εξέλιξη του ανθρώπου. Επιθυμώ να παρουσιάζω και αυτές τις σχέσεις κατανοητά σε όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους. Διότι φέρουμε αυτή την ιστορία μέσα μας: η σημερινή βιολογική μας μορφή και οι δυνατότητες ανάπτυξής μας έχουν διαμορφωθεί από αυτήν — και η εξέλιξη συνεχίζεται.
Έρευνα · Κίνητρα · Επιστημονική διαδρομή
Η σύγχρονη επιγενετική είναι ένας σχετικά νέος και δυναμικά εξελισσόμενος ερευνητικός κλάδος της βιολογίας. Τα έως σήμερα ευρήματά της αναδεικνύουν τη δυνατότητά της να μεταμορφώσει ουσιαστικά την κατανόησή μας για τη βιολογία και τις δυνατότητες της ιατρικής. Ανοίγουν νέες προοπτικές για να κατανοήσουμε καλύτερα την υγεία μας και να προάγουμε μια όσο το δυνατόν μακρότερη ζωή με καλή ποιότητα ζωής.
Ωστόσο, οι μοριακοί μηχανισμοί και οι μέθοδοι μελέτης της φαίνονται σε πολλούς ανθρώπους αφηρημένοι και δυσνόητοι. Έτσι, η πρόσβασή τους σε αυτή τη γνώση συχνά δυσχεραίνεται. Εδώ ακριβώς εστιάζει η προσπάθειά μου: επιθυμώ να παρουσιάζω τα νεότερα ευρήματα της επιγενετικής με σαφή και κατανοητό τρόπο, ώστε να φτάνουν σε όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους και να μπορούν να τους ωφελήσουν.
Σπούδασα βιολογία με κύρια ειδίκευση στη γενετική. Στην επιστημονική μου εργασία στην επιγενετική αναδείχθηκαν σταδιακά ορισμένα ευρύτερα ερωτήματα: πώς προκύπτει ένας σύνθετος οργανισμός από ένα και μόνο γονιμοποιημένο ωάριο; Σε ποια μορφή περιέχει ήδη ο ζυγώτης την ειδική πληροφορία για τη μελλοντική μορφή του οργανισμού που θα αναπτυχθεί; Πώς χρησιμοποιείται και ρυθμίζεται αυτή η πληροφορία κατά την ανάπτυξη, ώστε διαφορετικοί κυτταρικοί τύποι, ιστοί και όργανα να σχηματίζονται στον σωστό χρόνο και στη σωστή θέση; Και πώς έχει συνδιαμορφώσει το περιβάλλον αυτά τα αναπτυξιακά προγράμματα κατά την εξέλιξη — και πώς επηρεάζει έως σήμερα τόσο την υλοποίησή τους κατά την ατομική ανάπτυξη όσο και την περαιτέρω εξελικτική τους πορεία;
Τα ερωτήματα αυτά αναδεικνύονται ιδιαίτερα έντονα όταν συγκρίνουμε τον άνθρωπο με τους πλησιέστερους εν ζωή συγγενείς του, τους χιμπαντζήδες. Οι εξελικτικές γραμμές ανθρώπου και χιμπαντζή εκτιμάται ότι διαχωρίστηκαν πριν από περίπου έξι έως οκτώ εκατομμύρια χρόνια. Στα άμεσα συγκρίσιμα τμήματα του DNA, οι αλληλουχίες του γενετικού μας υλικού ταυτίζονται σχεδόν κατά 99%. Μια θεμελιώδης συγκριτική μελέτη των γονιδιωμάτων έδειξε ήδη το 2005 πόσο όμοιες είναι οι πρωτεΐνες ανθρώπου και χιμπαντζή: περίπου το 29% των ορθόλογων πρωτεϊνών που εξετάστηκαν — δηλαδή των αντίστοιχων πρωτεϊνών των δύο ειδών με κοινή εξελικτική προέλευση — έχουν απολύτως ταυτόσημη αλληλουχία αμινοξέων. Τυπικά, οι συγκρινόμενες πρωτεΐνες διαφέρουν μόνο κατά δύο αντικαταστάσεις αμινοξέων, από τις οποίες, μετά τον διαχωρισμό από τον κοινό πρόγονο, η μία αντιστοιχεί στην ανθρώπινη και η άλλη στη χιμπαντζήδικη εξελικτική γραμμή. Παρ’ όλα αυτά, διαφέρουμε σημαντικά ως προς τη σωματική διάπλαση, την ανάπτυξη και τις ικανότητες. Πώς συμβάλλουν οι διαφορές στο γενετικό υλικό και στην επιγενετική του ρύθμιση, ώστε από έναν ανθρώπινο ζυγώτη να προκύπτει άνθρωπος και από έναν ζυγώτη χιμπαντζή, χιμπαντζής;
Με ενδιαφέρει ιδιαίτερα πώς αλληλεπιδρούν η κληρονομική πληροφορία, η επιγενετική ρύθμιση και τα περιβαλλοντικά σήματα: πώς επιτρέπουν μια αξιόπιστη, χαρακτηριστική για το είδος ανάπτυξη και ταυτόχρονα την προσαρμογή σε διαφορετικές συνθήκες ζωής; Πώς διαμορφώθηκαν αυτές οι ικανότητες κατά την εξέλιξη;
Τα ερωτήματα αυτά έχουν μακρά ιστορία. Ήδη ο Αριστοτέλης (384–322 π.Χ.) περιέγραψε τη σταδιακή δημιουργία ενός ζωντανού οργανισμού κατά την εμβρυϊκή του ανάπτυξη. Αργότερα, ο William Harvey (1578–1657) και ο Caspar Friedrich Wolff (1734–1794) μελέτησαν επίσης πώς τα όργανα σχηματίζονται διαδοχικά, αντί απλώς να μεγαλώνουν ως ήδη προσχηματισμένες μικρογραφίες.
Ο Jean-Baptiste Lamarck (1744–1829) τόνισε τη σημασία του περιβάλλοντος και υπέθεσε ότι οι επίκτητες μεταβολές θα μπορούσαν να κληρονομούνται. Ο Charles Darwin (1809–1882) εξήγησε την εξελικτική προσαρμογή μέσω της φυσικής επιλογής, η οποία δρα πάνω στις κληρονομικές διαφορές μεταξύ των οργανισμών. Τότε, όμως, οι μοριακοί μηχανισμοί που συνδέουν την κληρονομική πληροφορία, το περιβάλλον και την ανάπτυξη παρέμεναν άγνωστοι.
Μια καθοριστική οπτική προσέφερε ο Conrad Hal Waddington (1905–1975). Έφερε στο επίκεντρο τις αναπτυξιακές διεργασίες που μεσολαβούν ανάμεσα στο γενετικό υλικό και την ορατή μορφή ενός οργανισμού: πώς προκύπτει μια συγκεκριμένη αναπτυξιακή πορεία από τις γενετικές προϋποθέσεις υπό την επίδραση του περιβάλλοντος; Το «επιγενετικό τοπίο» του απεικονίζει αυτή την αλληλεπίδραση ως ένα σύστημα διακλαδιζόμενων κοιλάδων. Όπως φαίνεται στην εικόνα στο τέλος αυτής της ενότητας, η σφαίρα συμβολίζει ένα αναπτυσσόμενο κύτταρο· οι διαφορετικές διαδρομές οδηγούν ενδεικτικά σε νευρικά, μυϊκά, ηπατικά κύτταρα ή κύτταρα του αίματος. Το ίδιο το τοπίο συμβολίζει την αλληλεπίδραση γονιδίων και ρυθμιστικών διεργασιών, η οποία επιτρέπει και σταθεροποιεί συγκεκριμένες αναπτυξιακές πορείες.
Ο Waddington ονόμασε τη σταθερότητα αυτών των αναπτυξιακών διαδρομών «καναλοποίηση»: παρά ορισμένες γενετικές διαφορές ή μεταβαλλόμενες περιβαλλοντικές συνθήκες, η ανάπτυξη μπορεί να καταλήγει σε ένα αξιόπιστο αποτέλεσμα. Παράλληλα, το αναπτυξιακό σύστημα παραμένει δεκτικό σε επιδράσεις. Η σημερινή μοριακή επιγενετική επιτρέπει τη μελέτη βασικών μηχανισμών αυτής της σύνδεσης: η μεθυλίωση του DNA και άλλοι επιγενετικοί μηχανισμοί συμβάλλουν στον καθορισμό των γονιδίων που μπορεί να χρησιμοποιεί ένα κύτταρο και στη διατήρηση της ταυτότητάς του. Οι περιβαλλοντικές επιδράσεις μπορούν να επηρεάζουν αυτή τη ρύθμιση και να μεταβάλλουν έτσι τις αναπτυξιακές πορείες.
Το τοπίο περιγράφει καταρχάς την ανάπτυξη μέσα σε έναν οργανισμό. Ο Waddington αναρωτήθηκε επιπλέον πώς μπορεί να μεταβάλλεται η ίδια η μορφή αυτού του τοπίου από γενεά σε γενεά. Μελέτησε πώς ένα χαρακτηριστικό που αρχικά προκαλείται από το περιβάλλον μπορεί να παγιωθεί εξελικτικά. Σε πειράματα με δροσόφιλες, ένα θερμικό ερέθισμα προκάλεσε μεταβολές στη νεύρωση των πτερύγων. Μέσω στοχευμένης επιλογής επί πολλές γενεές προέκυψαν γραμμές στις οποίες οι μεταβολές εμφανίζονταν τελικά ακόμη και χωρίς το αρχικό θερμικό ερέθισμα. Ονόμασε αυτή τη διεργασία «γενετική αφομοίωση»: μια αναπτυξιακή απόκριση που αρχικά εξαρτάται από ένα περιβαλλοντικό ερέθισμα γίνεται, μέσω επιλογής, ολοένα πιο ανεξάρτητη από αυτό.
Εδώ βρίσκεται μια σημαντική εννοιολογική γέφυρα ανάμεσα στην έμφαση του Lamarck στην επίδραση του περιβάλλοντος και την εξήγηση των εξελικτικών μεταβολών μέσω επιλογής από τον Darwin. Η επιγενετική ρύθμιση της ανάπτυξης μας βοηθά να κατανοήσουμε πώς οι περιβαλλοντικές συνθήκες μπορούν να επηρεάζουν την έκφραση χαρακτηριστικών· η επιλογή εξηγεί πώς κληρονομικές διαφορές σε τέτοιες αναπτυξιακές αποκρίσεις μπορούν να ευνοούνται από γενεά σε γενεά. Η προσέγγιση του Waddington συνδέει έτσι το περιβάλλον, την ανάπτυξη και την κληρονομικότητα σε ένα κοινό εξελικτικό ερώτημα. Με αυτή την οπτική συνδέονται οι έρευνές μου: πώς μπορούν η επιγενετική ρύθμιση και οι μακροχρόνιες μεταβολές των γενετικών της βάσεων να συμβάλλουν από κοινού στην εξέλιξη;
Η σύγχρονη επιγενετική μας επιτρέπει να μελετούμε σημαντικά μέρη αυτών των σχέσεων σε μοριακό επίπεδο. Με απασχολεί ιδιαίτερα πώς η αλληλουχία του DNA καθορίζει τις δυνατότητες επιγενετικής ρύθμισης και πώς τα αντίστοιχα πρότυπα εγκαθίστανται κατά την ανάπτυξη, διατηρούνται κατά τις κυτταρικές διαιρέσεις και μεταβάλλονται στη διάρκεια της ζωής.
Για εμάς τους ανθρώπους, εδώ βρίσκεται μια ιδιαίτερη ευκαιρία: μπορούμε να συνδιαμορφώνουμε σε σημαντικό βαθμό το περιβάλλον και τις συνθήκες της ζωής μας. Εάν κατανοήσουμε ποιες επιδράσεις μεταβάλλουν τη γονιδιακή μας ρύθμιση, σε ποια χρονικά διαστήματα και με ποια διάρκεια, μπορούν να προκύψουν επιστημονικά τεκμηριωμένες δυνατότητες να επηρεάζουμε τη γονιδιακή μας δραστηριότητα μέσω συνειδητά διαμορφωμένων συνθηκών ζωής. Οι σύγχρονες επιγενετικές μέθοδοι βοηθούν στη μέτρηση αυτών των μεταβολών και την παρακολούθηση της πορείας τους.
Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του επιστημονικού μου κινήτρου: να κατανοήσω καλύτερα αυτή τη σύνδεση, να παρουσιάζω τα ευρήματα με κατανοητό τρόπο και να συμβάλλω ώστε να προκύπτουν ιατρικές εφαρμογές που στηρίζουν τους ασθενείς και τους θεράποντες ιατρούς. Το ευρύτερο μέλημά μου είναι η διατήρηση της υγείας και η προαγωγή μιας όσο το δυνατόν μακρότερης ζωής με καλή ποιότητα ζωής.
Για περαιτέρω ανάγνωση: η ιστορία της επιγενετικής
Για περαιτέρω ανάγνωση: σύγκριση του γονιδιώματος ανθρώπου και χιμπαντζή · Nature, 2005
Ιστορική πηγή: C. H. Waddington: The Strategy of the Genes (1957) — απόσπασμα του πρωτοτύπου σε PDF
Η εκπαιδευτική και επιστημονική μου διαδρομή με οδήγησε από το Quirinus-Gymnasium του Νόις στο Πανεπιστήμιο Heinrich Heine του Ντίσελντορφ. Εκεί σπούδασα βιολογία με κύρια ειδίκευση στη γενετική και δευτερεύουσα στη μοριακή παρασιτολογία. Από τον Απρίλιο του 1997 εργάζομαι στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο του Ντίσελντορφ.
Τον Μάιο του 1985 απέκτησα το απολυτήριό μου από το Quirinus-Gymnasium. Το σχολείο έχει ανθρωπιστικό προσανατολισμό και μακρά παράδοση: οι ρίζες του ανάγονται στη δημοτική λατινική σχολή που αναφέρεται για πρώτη φορά το 1302 και στο γυμνάσιο των Ιησουιτών που ιδρύθηκε το 1616. Είναι ένα από τα παλαιότερα σχολεία του γερμανόφωνου χώρου.
Τον Απρίλιο του 1988 άρχισα τις σπουδές μου στη βιολογία στο Πανεπιστήμιο Heinrich Heine του Ντίσελντορφ. Στον κύριο κύκλο των σπουδών μου επικεντρώθηκα στη γενετική και τη μοριακή παρασιτολογία.
Μετά το δίπλωμά μου, το 1996, στράφηκα στην επιγενετική.
Από τον Απρίλιο του 1997 ερευνώ στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο του Ντίσελντορφ στον τομέα αυτό. Στη διδακτορική μου διατριβή μελέτησα τις μεταβολές της μεθυλίωσης του DNA σε ουρολογικά καρκινικά κύτταρα και τον ρόλο του ενζύμου μεθυλοτρανσφεράση DNA 1 (DNMT1).
Τον Ιούνιο του 2000 ολοκλήρωσα τη διδακτορική μου διατριβή με τη διάκριση «magna cum laude». Στη συνέχεια εργάστηκα στο Ινστιτούτο Διαγνωστικής Μεταμοσχεύσεων και Κυτταρικών Θεραπευτικών Προϊόντων πάνω στην επιγενετική ρύθμιση του ανθρώπινου ανοσοποιητικού συστήματος.
Η διδακτορική μου διατριβή: Μελέτη των μεταβολών της μεθυλίωσης του DNA σε ουρολογικά καρκινικά κύτταρα και του ρόλου του ενζύμου DNMT1.
Δείτε τη διατριβή στον εκδότη · Shaker, 2000Από τον Ιανουάριο του 2008 διευθύνω εκεί το Εργαστήριο Επιγενετικής για την Ανθρώπινη Υγεία και τη Μακροζωία στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Heinrich Heine του Ντίσελντορφ.
Τον Ιούλιο του 2012 ολοκλήρωσα την υφηγεσία μου στη Μοριακή Ιατρική και απέκτησα το δικαίωμα πανεπιστημιακής διδασκαλίας.
Δείτε τη διατριβή υφηγεσίας · Επιγενετική ρύθμιση των υποδοχέων KIRΤον Ιούλιο του 2019 μου απονεμήθηκε ο τίτλος του außerplanmäßiger Professor, σύμφωνα με το γερμανικό πανεπιστημιακό σύστημα.
Στις 15 Ιουνίου 2022 τιμήθηκα με τιμητικό δίπλωμα για τα 25 χρόνια της υπηρεσίας μου στο Πανεπιστήμιο Heinrich Heine του Ντίσελντορφ. Χαίρομαι ιδιαίτερα για αυτόν τον μακροχρόνιο δεσμό με το πανεπιστήμιο στο οποίο σπούδασα και για τη δυνατότητα να ερευνώ και να διδάσκω εδώ.
Η εργασία μου συνδέει τη μελέτη βασικών επιγενετικών μηχανισμών με την ανάπτυξη ιατρικών εφαρμογών. Το Πανεπιστήμιο Heinrich Heine του Ντίσελντορφ είναι το πανεπιστήμιο στο οποίο σπούδασα και, από τότε, η επιστημονική μου έδρα.
Ανοίξτε το επιστημονικό βιογραφικό · PDF στην αρχική γλώσσα Λήψη PDF
Η καθοδήγηση νέων ανθρώπων στην επιστημονική τους πορεία αποτελεί ιδιαίτερο μέλημά μου. Στο πλαίσιο της εργασίας μου στο Πανεπιστήμιο Heinrich Heine του Ντίσελντορφ έχω επιβλέψει διδακτορικές, μεταπτυχιακές και πτυχιακές εργασίες. Η ακόλουθη επισκόπηση περιλαμβάνει συνολικά 25 εργασίες υπό την επίβλεψή μου.
Επιθυμώ να δίνω και σε μαθητές τη δυνατότητα να γνωρίζουν άμεσα την έρευνα και να αποκτούν τις πρώτες πρακτικές εμπειρίες στο εργαστήριο. Έτσι, το εργαστήριό μου στήριξε τρεις νέους αποφοίτους λυκείου στα πρώτα πειραματικά τους βήματα στο έργο «Απομόνωση της συγκολλητικής ουσίας των μυδιών», στο πλαίσιο του «Jugend forscht Bremen». Κατά την τετράβδομη παραμονή τους μπόρεσαν να προωθήσουν πρακτικά το ερευνητικό τους εγχείρημα. Επίσης, έδωσα σε δύο μαθήτριες της δέκατης και ενδέκατης τάξης, αντίστοιχα, τη δυνατότητα μαθητικής πρακτικής άσκησης στο εργαστήριό μου.
| Τίτλος σπουδών | Αριθμός |
|---|---|
| Διδακτορικές διατριβές Dr. rer. nat. | 3 |
| Διδακτορικές διατριβές Dr. med. | 5 |
| Μεταπτυχιακές εργασίες | 5 |
| Πτυχιακές εργασίες | 12 |
| Σύνολο | 25 |
Είχα τη χαρά να συνοδεύσω ορισμένους από τους φοιτητές σε περισσότερα από ένα στάδια ακαδημαϊκής εξέλιξης — από την πτυχιακή ή μεταπτυχιακή εργασία έως τη διδακτορική διατριβή.
Έξι θεματικοί τομείς προσφέρουν μια επισκόπηση της επιστημονικής μου συμβολής. Ανοίξτε μια θεματική για επεξηγήσεις και δημοσιεύσεις.
Στα πρώτα ερευνητικά μου χρόνια μετά το διδακτορικό ανακάλυψα και τεκμηρίωσα πειραματικά, για πρώτη φορά, τον βασικό επιγενετικό μηχανισμό που ελέγχει τα κυτταροειδικά πρότυπα δραστηριότητας των γονιδίων KIR: τη ρύθμιση μέσω μεθυλίωσης του DNA. Τα γονίδια αυτά κωδικοποιούν σημαντικούς υποδοχείς στα φυσικά φονικά κύτταρα — έναν κεντρικό πυλώνα της έμφυτης ανοσίας του ανθρώπου. Τα ανοσοκύτταρα αυτά συμβάλλουν ουσιαστικά στην αναγνώριση και καταπολέμηση κυττάρων μολυσμένων από ιούς και καρκινικών κυττάρων.
Η εργασία μας, που δημοσιεύθηκε το 2002, έδειξε ότι η μεθυλίωση του DNA καθορίζει αποφασιστικά ποια γονίδια KIR παραμένουν σε σίγαση και ποια μπορούν να είναι ενεργά σε κάθε φυσικό φονικό κύτταρο. Έτσι έγινε για πρώτη φορά κατανοητή μια κεντρική επιγενετική βάση των διαφορετικών προτύπων υποδοχέων KIR αυτών των ανοσοκυττάρων. Η ανακάλυψη ανοίγει παράλληλα δρόμους για τη στοχευμένη αξιοποίηση αυτής της ρύθμισης στην εξέλιξη ανοσοθεραπειών κατά ιογενών λοιμώξεων και κακοήθων νοσημάτων.
Δημοσίευση · Journal of Immunology, 2002Ένας ακόμη σταθμός ήταν η ανάπτυξη της ιδιοτοπικής κανονικοποίησης, την οποία δημοσιεύσαμε το 2016 ως IDLN-MSP (Idiolocal Normalization of Real-Time Methylation-Specific PCR: ιδιοτοπική κανονικοποίηση της ειδικής για τη μεθυλίωση PCR πραγματικού χρόνου). Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει την αξιόπιστη μέτρηση μεταβολών της μεθυλίωσης του DNA με ειδική για τη μεθυλίωση PCR, ακόμη και όταν συνυπάρχουν γενετικές ανωμαλίες, όπως συμβαίνει στους όγκους.
Στον καρκίνο, ορισμένα τμήματα του DNA μπορεί να έχουν μεταβλημένο αριθμό αντιγράφων, παραμορφώνοντας έτσι τα αποτελέσματα της μέτρησης. Η ιδιοτοπική κανονικοποίηση χρησιμοποιεί μια αλληλουχία αναφοράς πολύ κοντά στο εξεταζόμενο τμήμα. Όταν η αλληλουχία-στόχος και η αλληλουχία αναφοράς επηρεάζονται από την ίδια μεταβολή του αριθμού αντιγράφων, τέτοιες στρεβλώσεις μπορούν να αποφεύγονται και οι επιγενετικές μεταβολές σε δείγματα όγκων να συγκρίνονται πιο αξιόπιστα.
Δημοσίευση · BioTechniques, 2016Μια ακόμη ερευνητική πρόοδος ήταν η ανάπτυξη της προσέγγισης EpihTERT, με ευρείες προοπτικές για τη σύγχρονη διάγνωση, την πρόγνωση και τη μεταθεραπευτική παρακολούθηση πολλών τύπων καρκίνου.
Αντίστοιχες μεταβολές της μεθυλίωσης του DNA σε ρυθμιστικές περιοχές του γονιδίου hTERT έχουν περιγραφεί σε καρκίνο του προστάτη, της ουροδόχου κύστης, του μαστού, του παγκρέατος, του θυρεοειδούς, του ήπατος, του πνεύμονα, του παχέος εντέρου και του δέρματος, καθώς και σε ορισμένους όγκους του εγκεφάλου και κακοήθειες του αιμοποιητικού συστήματος. Σε αυτές περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, το θηλώδες καρκίνωμα του θυρεοειδούς, το ηπατοκυτταρικό καρκίνωμα, το πορογενές αδενοκαρκίνωμα του παγκρέατος, τα παιδιατρικά γλοιώματα υψηλού βαθμού κακοήθειας και τα επενδυμώματα, καθώς και λευχαιμίες. Τα ευρήματα αυτά αποτελούν την επιστημονική βάση της προοπτικής εφαρμογής του EpihTERT σε πολλαπλούς τύπους καρκίνου.
Στο επίκεντρο βρίσκεται το γονίδιο hTERT, το οποίο κωδικοποιεί την καταλυτική υπομονάδα του ενζύμου τελομεράση. Ενώ στα περισσότερα ώριμα σωματικά κύτταρα το hTERT είναι σε μεγάλο βαθμό σιγημένο, σε πολλά καρκινικά κύτταρα επανενεργοποιείται. Δραστηριότητα τελομεράσης ανιχνεύεται σε περίπου 85–90% των ανθρώπινων καρκίνων. Επιτρέπει στα καρκινικά κύτταρα να διατηρούν επαρκώς τα άκρα των χρωμοσωμάτων τους — τα τελομερή — και να συνεχίζουν να διαιρούνται επί μακρόν.
Σε συγκεκριμένα ρυθμιστικά τμήματα του γονιδίου hTERT παρατηρούνται χαρακτηριστικά πρότυπα μεθυλίωσης του DNA που συνδέονται με επιθετικό καρκίνο και διαφέρουν από εκείνα των υγιών ιστών αναφοράς που εξετάστηκαν. Εδώ βρίσκεται η δυνατότητα ανάπτυξης ενός επιγενετικού σήματος κακοήθειας υψηλής ειδικότητας.
Ένα ιδιαίτερο πλεονέκτημα έγκειται στη χημική φύση αυτών των σημάνσεων: οι μεθυλομάδες συνδέονται άμεσα με το DNA μέσω ισχυρών χημικών δεσμών — των λεγόμενων ομοιοπολικών δεσμών. Αποτελούν έτσι σταθερά συστατικά του μορίου του DNA και μπορούν να διατηρούνται ακόμη και σε θραύσματα DNA που απελευθερώνονται από καρκινικά κύτταρα. Η χημική αυτή σταθερότητα καθιστά τα χαρακτηριστικά πρότυπα μεθυλίωσης εξαιρετικά κατάλληλα μοριακά σήματα ανίχνευσης, τόσο σε δείγματα ιστών όσο και σε ελεύθερο DNA σωματικών υγρών, όπως το αίμα ή τα ούρα.
Με το EpihTERT επιδιώκω να αξιοποιήσω αυτά τα πρότυπα μεθυλίωσης για την ανίχνευση και αξιολόγηση κακοήθων νοσημάτων. Μια πρώτη σημαντική εστίαση είναι η διάκριση μεταξύ λιγότερο απειλητικών και επιθετικών μορφών καρκινώματος του προστάτη και της ουροδόχου κύστης. Για τη στοχευμένη, ευαίσθητη και ταχεία ανίχνευση χρησιμοποιούμε ιδιοτοπικά κανονικοποιημένη, ειδική για τη μεθυλίωση PCR πραγματικού χρόνου. Η κανονικοποίηση αυτή λαμβάνει υπόψη πιθανές στρεβλώσεις λόγω μεταβολών του αριθμού αντιγράφων του DNA και αποτελεί σημαντική μεθοδολογική βάση για αξιόπιστη ποσοτική αξιολόγηση.
Δημοσίευση · Cancers, 2025 Επιστημονικό υπόβαθρο: hTERT, τελομεράση και διαρκής ικανότητα διαίρεσης των καρκινικών κυττάρων · 2018Ένα ακόμη μέλημα της έρευνάς μου είναι η αξιοποίηση της επιγενετικής γνώσης για την εξέλιξη των θεραπειών κατά του καρκίνου. Μαζί με τους συνεργάτες μου μελετώ πώς χαρακτηριστικές μεταβολές της γονιδιακής ρύθμισης θα μπορούσαν να αναδείξουν νέους στόχους στα καρκινικά κύτταρα και να στηρίξουν ιατρικές αποφάσεις.
Οι μελέτες μας για τις επαναλαμβανόμενες υπομεθυλιώσεις του DNA στον καρκίνο του προστάτη αποτελούν μια βάση γι’ αυτή την προσέγγιση. Σε γονίδια που έχουν σιγήσει λόγω μεθυλίωσης, η απώλεια της μεθυλίωσης του DNA μπορεί να επαρκεί για να επιτρέψει την ενεργοποίησή τους. Εάν το γονίδιο κωδικοποιεί μια επιφανειακή πρωτεΐνη, αυτή μπορεί στη συνέχεια να παραχθεί και να παρουσιαστεί στην κυτταρική επιφάνεια. Έτσι μπορούν να προκύψουν ενδείξεις για επιφανειακά χαρακτηριστικά που θα μπορούσαν να αποτελέσουν στόχους στοχευμένης ανοσοθεραπείας.
Αξιοποιήσαμε αυτή την προσέγγιση για τη θεραπεία με κύτταρα CAR-T. Σε αυτήν, τα ανοσοκύτταρα τροποποιούνται ώστε να αναγνωρίζουν επιλεγμένα χαρακτηριστικά των καρκινικών κυττάρων και να τους επιτίθενται. Η εργασία μας περιγράφει την προοπτική εντοπισμού κατάλληλων στόχων για συμπαγείς όγκους μέσω επιγενετικών αναλύσεων, με αρχική έμφαση στο καρκίνωμα του προστάτη.
Παράλληλα, μελετούμε πώς οι επιγενετικοί δείκτες θα μπορούσαν να επιτρέψουν μια τεκμηριωμένη επιλογή και παρακολούθηση θεραπειών. Οι εργασίες μας για την επιγενετική του hTERT και την προσέγγιση EpihTERT συνδέουν την ανίχνευση του καρκίνου με την εκτίμηση της βιολογικής του επιθετικότητας. Στο καρκίνωμα του προστάτη είναι ιδιαίτερα σημαντικό να αναγνωρίζονται πιο αξιόπιστα οι όγκοι που χρειάζονται θεραπεία και να αποφεύγονται περιττές θεραπείες λιγότερο απειλητικών μορφών της νόσου. Επιπλέον, διερευνούμε προοπτικές για την πρόγνωση, τη μεταθεραπευτική παρακολούθηση και μια μελλοντικά καλύτερα τεκμηριωμένη επιλογή χημειοθεραπειών.
Σε μια άλλη εργασία συγκεντρώσαμε γνώσεις για την επιγενετική ρύθμιση του κακοήθους μελανώματος και συζητήσαμε πώς ευρήματα από άλλους τύπους καρκίνου μπορούν να ανοίξουν νέες ερευνητικές κατευθύνσεις για τη διάγνωση και τη θεραπεία του.
Στόχος μου είναι μια ογκολογία που λαμβάνει ακριβέστερα υπόψη τα μοριακά χαρακτηριστικά κάθε όγκου: για πιο στοχευμένες θεραπείες, τεκμηριωμένες θεραπευτικές αποφάσεις και καλύτερη υποστήριξη των ασθενών.
Επιλεγμένες δημοσιεύσεις:
Με τις τρεις δημοσιεύσεις μου στη φυλοεπιγενετική ανέπτυξα μια νέα ερευνητική προσέγγιση που εξετάζει ένα βασικό ερώτημα της εξέλιξής μας: πώς θα μπορούσαν οι περιβαλλοντικές συνθήκες, μέσω της επιγενετικής ρύθμισης, να συμβάλλουν μακροπρόθεσμα στη μεταβολή του γενετικού υλικού και των αναπτυξιακών μας προγραμμάτων; Στο επίκεντρο βρίσκονται οι θέσεις CpG — θέσεις στο DNA στις οποίες μπορούν να προστεθούν μεθυλομάδες ως επιγενετικές σημάνσεις. Η διατήρηση ή η μεταβολή τους επηρεάζει ταυτόχρονα τις δυνατότητες επιγενετικής ρύθμισης που είναι διαθέσιμες στις επόμενες γενεές.
Βασιζόμενος στις εργασίες μου του 2022 και του 2024, μελέτησα το 2025 αντίστοιχες περιοχές των γονιδίων OCT4, SOX2 και hTERT, τα οποία είναι ενεργά ήδη από τα πρώτα στάδια της εμβρυϊκής ανάπτυξης, σε δέκα σημερινά είδη πρωτευόντων, συμπεριλαμβανομένου του ανθρώπου, καθώς και στον Νεάντερταλ και τον άνθρωπο της Ντενίσοβα. Διαπιστώθηκαν χαρακτηριστικά πρότυπα ιδιαίτερα συντηρημένων και μεταβλημένων θέσεων CpG, βάσει των οποίων μπορούσαν να αναγνωριστούν βασικές εξελικτικές συγγένειες. Συχνές μεταβολές αντιστοιχούσαν στις γνωστές μεταλλακτικές οδούς των μεθυλιωμένων θέσεων CpG.
Τα ευρήματα αυτά αποτελούν τη βάση μιας περαιτέρω υπόθεσης: περιβαλλοντικές συνθήκες, όπως η διατροφή, θα μπορούσαν, μέσω της επίδρασής τους στη μεθυλίωση του DNA, να επηρεάζουν και την πιθανότητα ορισμένων γενετικών μεταβολών. Εάν τέτοιες μεταβολές κληρονομούνται μέσω της βλαστικής σειράς, μπορούν να μεταβάλλουν τις προϋποθέσεις της γονιδιακής ρύθμισης από γενεά σε γενεά και να υπόκεινται στη φυσική επιλογή. Η ιδιαίτερη συμβολή της προσέγγισης αυτής είναι ότι αναδεικνύει μια μοριακά θεμελιωμένη σύνδεση μεταξύ περιβάλλοντος, επιγενετικής ρύθμισης και εξελικτικής μεταβολής, ανοίγοντας νέους δρόμους για την κατανόηση της προέλευσης και της εξέλιξης των αναπτυξιακών μας προγραμμάτων.
Δημοσίευση · Genes, 2025Ένας ακόμη κεντρικός άξονας της έρευνάς μου είναι το πώς οι μεταβολές του κυτταρικού μεταβολισμού επηρεάζουν την επιγενετική ρύθμιση και τη σταθερότητα του γενετικού μας υλικού.
Μαζί με τους συνεργάτες μου περιγράψαμε το 2018 αξιοσημείωτες μεταβολές της μεθυλίωσης του DNA στα γονίδια ODC1, AHCY και MTHFR ήδη σε πρώιμα στάδια του καρκινώματος της ουροδόχου κύστης. Τα γονίδια αυτά ελέγχουν σημαντικά ένζυμα του μεταβολισμού των μεθυλομάδων και των πολυαμινών. Οι μεταβολές συνοδεύονταν από εκτεταμένη απώλεια σημάνσεων μεθυλίωσης στο γενετικό υλικό. Από αυτά τα ευρήματα διατυπώσαμε την υπόθεση ότι η διαταραγμένη ρύθμιση αυτών των μεταβολικών οδών θα μπορούσε να ευνοεί και να ενισχύει περαιτέρω επιγενετικές μεταβολές.
Στην επόμενη εργασία μας, το 2020, εξετάσαμε πειραματικά αυτή τη σχέση με παράδειγμα το ODC1. Η στοχευμένη μείωση της γονιδιακής του δραστηριότητας προκάλεσε, σε καλλιεργημένα κύτταρα του ουροθηλίου, απώλεια σημάνσεων μεθυλίωσης στα στοιχεία LINE-1, αυξημένη ενεργοποίησή τους και δίκλωνες θραύσεις του DNA. Στα καρκινικά κύτταρα της ουροδόχου κύστης που εξετάστηκαν παρατηρήθηκαν επίσης βλάβες του DNA και προγραμματισμένος κυτταρικός θάνατος.
Συνολικά, οι εργασίες αυτές παρέχουν ενδείξεις για μια πιθανή αυτοενισχυόμενη σχέση μεταξύ διαταραγμένης μεταβολικής ρύθμισης, επιγενετικών μεταβολών και γενετικής αστάθειας. Προσφέρουν μια πειραματική προσέγγιση για την καλύτερη κατανόηση των πρώιμων διεργασιών στην ανάπτυξη του καρκινώματος της ουροδόχου κύστης.
Στην ανασκόπησή μας «Methyl Group Metabolism in Differentiation, Aging, and Cancer», που δημοσιεύθηκε το 2022, διευρύναμε αυτή την οπτική: ο μεταβολισμός των μεθυλομάδων αποτελεί μια θεμελιώδη βιοχημική σύνδεση μεταξύ διατροφής, περιβάλλοντος και επιγενετικής γονιδιακής ρύθμισης. Παρέχει τις μεθυλομάδες που χρειάζονται τα κύτταρα, μεταξύ άλλων, για την εγκατάσταση και διατήρηση των προτύπων μεθυλίωσης του DNA τους. Συγκεντρώσαμε επιστημονικά ευρήματα για τη σύνδεση της ρύθμισης αυτών των μεταβολικών οδών με την ανάπτυξη εξειδικευμένων κυτταρικών τύπων, τη γήρανση και τον καρκίνο. Η εργασία αναδεικνύει τη σημασία μιας αξιόπιστα ρυθμιζόμενης παροχής μεθυλομάδων για την επιγενετική σταθερότητα των κυττάρων και ανοίγει ερευνητικές κατευθύνσεις για την αλληλεπίδραση συνθηκών ζωής, μεταβολισμού και υγείας.
Ένας ακόμη τομέας της έρευνάς μου εξετάζει πώς τα βλαστοκύτταρα διατηρούν τις ιδιαίτερες ιδιότητές τους και μπορούν να δίνουν γένεση σε διαφορετικούς εξειδικευμένους κυτταρικούς τύπους. Μαζί με τους συνεργάτες μου μελέτησα τον ρόλο των επιγενετικών μηχανισμών και της ρύθμισης βασικών γονιδίων σε αυτές τις διεργασίες.
Σε ορισμένα βλαστοκύτταρα από ανθρώπινο ομφαλοπλακουντιακό αίμα περιγράψαμε μια επιγενετική κατάσταση ετοιμότητας σημαντικών αναπτυξιακών ρυθμιστών, όπως τα OCT4, SOX2 και NANOG. Παρότι τα γονίδια αυτά ήταν ελάχιστα ενεργά, δεν βρίσκονταν σε πλήρη επιγενετική σίγαση. Αυτό προσέφερε ενδείξεις για το πώς τα κύτταρα αυτά παραμένουν δεκτικά σε διαφορετικά σήματα ανάπτυξης και επαναπρογραμματισμού.
Σε μια κοινή εργασία επιτύχαμε επίσης τον επαναπρογραμματισμό αυτών των κυττάρων σε επαγόμενα πολυδύναμα βλαστοκύτταρα. Με την εισαγωγή επιλεγμένων παραγόντων επαναπρογραμματισμού οδηγήθηκαν σε μια κατάσταση με εκτεταμένες αναπτυξιακές δυνατότητες.
Μια άλλη προσέγγιση ήταν η αγωγή με επιγενετικά δραστικές ουσίες: έτσι προέκυψε ένας σταθερά μεταβλημένος τύπος βλαστοκυττάρων, χωρίς καμία διαγονιδιακή παρέμβαση, δηλαδή χωρίς εισαγωγή πρόσθετων γονιδίων. Τα κύτταρα αυτά, που ονομάστηκαν «SpheUSSC», παρουσίασαν στην εξεταζόμενη κυτταρική σειρά διευρυμένο αναπτυξιακό δυναμικό: εκτός από την ικανότητα σχηματισμού οστικών κυττάρων, απέκτησαν και τη δυνατότητα διαφοροποίησης σε λιποκύτταρα.
Συνολικά, οι εργασίες αυτές συμβάλλουν στην καλύτερη κατανόηση της ρύθμισης, της αναπτυξιακής ικανότητας και της λειτουργικής ταυτότητας των βλαστοκυττάρων. Αποτελούν βάσεις για την επιλογή και τον χαρακτηρισμό κατάλληλων κυττάρων, για μοντέλα νοσημάτων και για την εξέλιξη της αναγεννητικής ιατρικής.
Επιλεγμένες δημοσιεύσεις:
Επιστημονικές εργασίες και καινοτομίες
Δεκαοκτώ επιλεγμένες εργασίες στους κύριους ερευνητικούς μου τομείς, με κατανοητές περιλήψεις στα ελληνικά. Παρακάτω ακολουθεί ο πλήρης κατάλογος PubMed, με αναζήτηση και φίλτρα.
Balancing Early Detection and Overtreatment in Prostate Cancer: The Emerging Role of EpihTERT.
Η έγκαιρη ανίχνευση του καρκίνου του προστάτη συνδέεται με ένα επείγον πρόβλημα: την υπερδιάγνωση και την υπερθεραπεία. Εντοπίζει και όγκους που δεν θα προκαλούσαν συμπτώματα στους φορείς τους σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους. Εάν παρ’ όλα αυτά αντιμετωπιστούν θεραπευτικά, μπορεί να προκύψουν μόνιμες συνέπειες, όπως ακράτεια και σεξουαλικές δυσλειτουργίες, χωρίς αντίστοιχο όφελος για τους ασθενείς. Είναι επομένως κρίσιμο να ανιχνεύονται έγκαιρα οι απειλητικοί όγκοι και ταυτόχρονα να αποφεύγονται οι περιττές θεραπείες.
Εδώ ακριβώς εστιάζει η προσέγγιση EpihTERT. Χαρακτηριστικά πρότυπα μεθυλίωσης του DNA στο γονίδιο hTERT συνδέονται με την επιθετικότητα του όγκου, την εξέλιξη της νόσου και τον κίνδυνο υποτροπής. Η μελέτη τους ανοίγει την προοπτική ακριβέστερης εκτίμησης της βιολογικής επικινδυνότητας ενός όγκου και πιο στοχευμένης υποστήριξης της απόφασης μεταξύ ενεργού παρακολούθησης και θεραπείας. Η προσέγγιση θα μπορούσε επίσης να στηρίξει την επιλογή ασθενών για ελάχιστα επεμβατική θεραπεία, για παράδειγμα με εστιασμένους υπερήχους υψηλής έντασης (HIFU). Στόχος είναι η έγκαιρη θεραπεία όπου απαιτείται και η διατήρηση της ποιότητας ζωής όπου δεν αναμένεται όφελος από μια θεραπεία.
Santourlidis S, Araúzo-Bravo MJ, Hassan M, Bendhack ML.
Cancers (Basel). 2025 Nov 27;17(23):3799.
DOI: 10.3390/cancers17233799
PMID: 41375001 · PMCID: PMC12691199
hTERT Epigenetics Provides New Perspectives for Diagnosis and Evidence-Based Guidance of Chemotherapy in Cancer.
Η εργασία μας συνδέει δικά μας ευρήματα για το ουροθηλιακό καρκίνωμα με γνώσεις από τη βιβλιογραφία και περιγράφει χαρακτηριστικά πρότυπα μεθυλίωσης σε μια ευρύτερη ρυθμιστική περιοχή του γονιδίου hTERT, την οποία ονομάσαμε «Acheron». Επιλεγμένα πρότυπα μπορούν να διακριθούν με ειδικά αναπτυγμένες μεθόδους PCR και αποτελούν βάση για την ανάπτυξη καρκινικών δεικτών. Προκύπτουν έτσι προοπτικές για τη διάγνωση, την πρόγνωση και τη μεταθεραπευτική παρακολούθηση, καθώς και για μια μελλοντικά καλύτερα τεκμηριωμένη επιλογή χημειοθεραπειών.
Santourlidis S, Araúzo-Bravo MJ, Brodell RT, Hassan M, Bendhack ML.
Int J Mol Sci. 2024 Jul 4;25(13):7331.
DOI: 10.3390/ijms25137331
PMID: 39000438 · PMCID: PMC11242863
Epigenetics Meets CAR-T-Cell Therapy to Fight Cancer.
Τα κύτταρα CAR-T είναι στοχευμένα τροποποιημένα ανοσοκύτταρα που μπορούν να αναγνωρίζουν συγκεκριμένα επιφανειακά χαρακτηριστικά των καρκινικών κυττάρων και να τους επιτίθενται. Η εργασία μας περιγράφει μια ερευνητική προσέγγιση στην οποία οι επαναλαμβανόμενες απώλειες μεθυλίωσης του DNA αξιοποιούνται για την αναζήτηση γονιδίων με αυξημένη δραστηριότητα στα καρκινικά κύτταρα, τα οποία ενδέχεται να παράγουν κατάλληλα επιφανειακά χαρακτηριστικά. Έτσι ανοίγεται μια προοπτική νέων στόχων για τη θεραπεία με κύτταρα CAR-T σε συμπαγείς όγκους, αρχικά στο καρκίνωμα του προστάτη.
Santourlidis S, Araúzo-Bravo MJ, Erichsen L, Bendhack ML.
Cancers (Basel). 2024 May 20;16(10):1941.
DOI: 10.3390/cancers16101941
PMID: 38792020 · PMCID: PMC11119853
Consistent DNA Hypomethylations in Prostate Cancer.
Σε αυτή την εργασία εξετάσαμε δείγματα καρκίνου του προστάτη από τρεις ομάδες ασθενών για χαρακτηριστικές απώλειες μεθυλίωσης του DNA. Μέσω στοχευμένης ανάλυσης μικρών τμημάτων DNA πλούσιων σε CpG, εντοπίσαμε επαναλαμβανόμενες μεταβολές που ονομάσαμε ειδικές για τα καρκινικά κύτταρα υπογραφές μεθυλίωσης, ή TUMS. Τα αποτελέσματα αποτελούν βάση για την ανάπτυξη νέων βιοδεικτών, με τους οποίους οι όγκοι του προστάτη θα μπορούσαν στο μέλλον να ανιχνεύονται πιο αξιόπιστα και να ταξινομούνται μοριακά.
Araúzo-Bravo MJ, Erichsen L, Ott P, Beermann A, Sheikh J, Gerovska D, Thimm C, Bendhack ML, Santourlidis S.
Int J Mol Sci. 2022 Dec 26;24(1):386.
DOI: 10.3390/ijms24010386
PMID: 36613831 · PMCID: PMC9820221
Differential DNA Methylation of THOR and hTAPAS in the Regulation of hTERT and the Diagnosis of Cancer.
Σε αυτή την εργασία εξετάσαμε τη μεθυλίωση του DNA στην TERT Hypermethylated Oncological Region (THOR) σε ουροθηλιακά καρκινώματα και προσδιορίσαμε τις θέσεις που διαφέρουν ιδιαίτερα έντονα από τον υγιή ιστό αναφοράς. Τα αποτελέσματά μας υποστηρίζουν έναν μηχανισμό κατά τον οποίο η μεθυλίωση μειώνει την παραγωγή του ρυθμιστικού RNA hTAPAS, αίροντας έτσι έναν ανασταλτικό έλεγχο της δραστηριότητας του γονιδίου hTERT. Η ακριβής χαρτογράφηση αυτών των μεταβολών επιτρέπει τη στοχευμένη ανάπτυξη ειδικών για τη μεθυλίωση μεθόδων PCR και αποτελεί πειραματική βάση για διαγνωστικές και προγνωστικές εφαρμογές.
Ott P, Araúzo-Bravo MJ, Hoffmann MJ, Poyet C, Bendhack ML, Santourlidis S, Erichsen L.
Cancers (Basel). 2022 Sep 8;14(18):4384.
DOI: 10.3390/cancers14184384
PMID: 36139544 · PMCID: PMC9497117
Lineage-specific transition of histone signatures in the killer cell Ig-like receptor locus from hematopoietic progenitor to NK cells.
Πώς προετοιμάζονται τα γονίδια KIR κατά την ανάπτυξη των αιμοποιητικών προγονικών κυττάρων για τη μετέπειτα ενεργοποίησή τους; Για να απαντήσουμε, συγκρίναμε τη μεθυλίωση του DNA, την προσβασιμότητα της χρωματίνης και τις σημάνσεις ιστονών στον γονιδιακό τόπο KIR, σε πρώιμα προγονικά κύτταρα και διαφορετικούς τύπους ανοσοκυττάρων. Οι ιστόνες είναι πρωτεΐνες γύρω από τις οποίες περιελίσσεται το DNA· οι χημικές τους σημάνσεις επηρεάζουν τη ρυθμιστική κατάσταση της χρωματίνης.
Στα πρώιμα προγονικά κύτταρα εντοπίσαμε χαρακτηριστικά επιγενετικής σίγασης. Αντίθετα, τα φυσικά φονικά κύτταρα παρουσίαζαν σημάνσεις ιστονών που ευνοούν τη δραστηριότητα, ακόμη και σε επιμέρους γονίδια KIR που παρέμεναν σιγημένα μέσω μεθυλίωσης του DNA. Τα ευρήματα υποστηρίζουν ένα μοντέλο δύο σταδίων: πρώτα δημιουργείται μια κατάσταση χρωματίνης κατάλληλη για την εκάστοτε κυτταρική σειρά· στη συνέχεια, η απομεθυλίωση επιμέρους γονιδίων KIR επιτρέπει την ενεργοποίησή τους.
Santourlidis S; Graffmann N; Christ J; Uhrberg M
J Immunol. 2008;180(1):418. · PMID: 18097043
Crucial role of DNA methylation in determination of clonally distributed killer cell Ig-like receptor expression patterns in NK cells.
Τα φυσικά φονικά κύτταρα ανήκουν στην έμφυτη ανοσολογική άμυνα. Κάθε κύτταρο φέρει ένα συγκεκριμένο σύνολο υποδοχέων KIR που συμμετέχουν στην αναγνώριση κατάλληλων κυττάρων-στόχων. Σε αυτή την εργασία μελετήσαμε τον τότε άγνωστο μοριακό μηχανισμό μέσω του οποίου προκύπτουν και διατηρούνται σταθερά αυτά τα διαφορετικά πρότυπα υποδοχέων.
Δείξαμε ότι τα ενεργά γονίδια KIR είναι σε μεγάλο βαθμό μη μεθυλιωμένα σε μια μικρή ρυθμιστική νησίδα CpG, ενώ τα σιγημένα γονίδια KIR φέρουν εκεί σημάνσεις μεθυλίωσης. Η πειραματική απομάκρυνση της μεθυλίωσης του DNA ενεργοποίησε προηγουμένως σιωπηλά γονίδια KIR και οδήγησε στην εμφάνιση των αντίστοιχων υποδοχέων στην κυτταρική επιφάνεια. Αντίστροφα, η στοχευμένη εισαγωγή μεθυλίωσης κατέστειλε τη δραστηριότητα των ρυθμιστικών τμημάτων KIR που εξετάστηκαν. Έτσι τεκμηριώθηκε πειραματικά ένας θεμελιώδης επιγενετικός μηχανισμός των κυτταροειδικών προτύπων υποδοχέων KIR.
Santourlidis S; Trompeter HI; Weinhold S; Eisermann B; Meyer KL; Wernet P; Uhrberg M
J Immunol. 2002;169(8):4253. · PMID: 12370356
Unrestricted somatic stem cells (USSC) from human umbilical cord blood display uncommitted epigenetic signatures of the major stem cell pluripotency genes.
Ορισμένα σωματικά βλαστοκύτταρα από ανθρώπινο ομφαλοπλακουντιακό αίμα διαθέτουν ευρύ αναπτυξιακό δυναμικό, παρότι βασικοί παράγοντες πολυδυναμίας, όπως οι OCT4, SOX2 και NANOG, εκφράζονται ελάχιστα σε αυτά. Εξετάσαμε εάν η επιγενετική κατάσταση αυτών των γονιδίων μπορεί να συμβάλλει στην εξήγηση αυτής της αναπτυξιακής ικανότητας.
Οι γονιδιακές περιοχές που εξετάστηκαν δεν εμφάνιζαν πλήρη επιγενετική σίγαση. Εντοπίσαμε, μεταξύ άλλων, μερικώς απομεθυλιωμένα τμήματα στα OCT4 και hTERT και μη μεθυλιωμένη κατάσταση στις εξεταζόμενες ρυθμιστικές περιοχές των SOX2 και NANOG. Στο γονίδιο SOX2 συνυπήρχαν σημάνσεις ιστονών με αντίθετη δράση, χαρακτηριστικές μιας κατάστασης ετοιμότητας. Μετά την πειραματική εισαγωγή του OCT4, το SOX2 ενεργοποιήθηκε γρήγορα. Τα αποτελέσματα συνηγορούν υπέρ του ότι η ατελής επιγενετική δέσμευση ευνοεί την απόκριση αυτών των κυττάρων σε σήματα διαφοροποίησης και επαναπρογραμματισμού.
Santourlidis S; Wernet P; Ghanjati F; Graffmann N; Springer J; Kriegs C; Zhao X; Brands J; Araúzo-Bravo MJ; Neves R; Koegler G; Uhrberg M
Stem Cell Res. 2011;6(1):60. · PMID: 20933485
Effect on Multipotency and Phenotypic Transition of Unrestricted Somatic Stem Cells from Human Umbilical Cord Blood after Treatment with Epigenetic Agents.
Μπορεί μια στοχευμένη επιγενετική αγωγή να διευρύνει τις αναπτυξιακές δυνατότητες των βλαστοκυττάρων χωρίς εισαγωγή πρόσθετων γονιδίων; Για να το εξετάσουμε, υποβάλαμε σωματικά βλαστοκύτταρα από ανθρώπινο ομφαλοπλακουντιακό αίμα σε αγωγή με 5-αζα-2′-δεοξυκυτιδίνη και τριχοστατίνη Α — ουσίες που επηρεάζουν τη μεθυλίωση του DNA και τις τροποποιήσεις ιστονών, αντίστοιχα.
Σε μία από τις τέσσερις κυτταρικές σειρές βλαστοκυττάρων ομφαλοπλακουντιακού αίματος που εξετάστηκαν προέκυψε ένας σταθερός κυτταρικός τύπος που σχημάτιζε σφαιρικά κυτταρικά συσσωματώματα και ονομάστηκε «SpheUSSC». Τα κύτταρα αυτά μπορούσαν να πολλαπλασιάζονται για τουλάχιστον 150 κυτταρικές διαιρέσεις και εξέφραζαν OCT4. Διατήρησαν την ικανότητα σχηματισμού οστικών κυττάρων και απέκτησαν επιπλέον τη δυνατότητα διαφοροποίησης σε λιποκύτταρα. Το διευρυμένο αναπτυξιακό δυναμικό επιτεύχθηκε χωρίς καμία διαγονιδιακή παρέμβαση. Η εργασία δείχνει πώς επιγενετικά δραστικές ουσίες μπορούν να μεταβάλλουν τις ιδιότητες και τις δυνατότητες διαφοροποίησης ενός πληθυσμού βλαστοκυττάρων και προσφέρει ένα μοντέλο για τη μελέτη της κυτταρικής ταυτότητας και πλαστικότητας.
Ghanjati F; Santourlidis S
Stem Cells Int. 2016;2016:7643218. · Ηλεκτρονική δημοσίευση: 14 Δεκεμβρίου 2015 · PMID: 26788071
Protective vaccination and blood-stage malaria modify DNA methylation of gene promoters in the liver of Balb/c mice.
Η εργασία αυτή εξέτασε σε μοντέλο ποντικού πώς ένας προστατευτικός εμβολιασμός και η επακόλουθη λοίμωξη από το παράσιτο της ελονοσίας Plasmodium chabaudi συνδέονται με τη μεθυλίωση του DNA στο ήπαρ. Το ήπαρ επιτελεί σημαντικές λειτουργίες στην άμυνα κατά των αιματικών σταδίων αυτής της λοίμωξης.
Μετά τον εμβολιασμό και κατά την πορεία της λοίμωξης εντοπίσαμε μεταβολές στα πρότυπα μεθυλίωσης των υποκινητών πολλών γονιδίων. Επηρεάζονταν, μεταξύ άλλων, ρυθμιστικές διεργασίες σχετικές με την ανοσολογική άμυνα, την αναγέννηση του ήπατος και την αιμοποίηση. Τα αποτελέσματα παρέχουν ενδείξεις ότι επιγενετικές μεταβολές μπορεί να συμμετέχουν στη βελτιωμένη αμυντική απόκριση μετά τον εμβολιασμό. Η μελέτη αφορούσε ένα πειραματικό μοντέλο ελονοσίας σε ποντικούς· τα ευρήματα δεν περιγράφουν μια ήδη αποδεδειγμένη αντίστοιχη επίδραση στον άνθρωπο.
Al-Quraishy S; Dkhil MA; Abdel-Baki AS; Ghanjati F; Erichsen L; Santourlidis S; Wunderlich F; Araúzo-Bravo MJ
Parasitol Res. 2017;116(5):1463. · PMID: 28315013
Genome-wide screening identifies Plasmodium chabaudi-induced modifications of DNA methylation status of Tlr1 and Tlr6 gene promoters in liver, but not spleen, of female C57BL/6 mice.
Πώς μεταβάλλει μια λοίμωξη ελονοσίας την επιγενετική ρύθμιση του ξενιστή της; Μελετήσαμε τη μεθυλίωση του DNA γονιδιακών υποκινητών σε θηλυκούς ποντικούς C57BL/6 κατά τη διάρκεια λοίμωξης του αιματικού σταδίου με Plasmodium chabaudi. Παρατηρήθηκαν σαφώς διαφορετικές μεταβολές στο ήπαρ και στον σπλήνα.
Στο ήπαρ, η εξεταζόμενη περιοχή του υποκινητή του γονιδίου Tlr6 έχασε σημάνσεις μεθυλίωσης, ενώ μια περιοχή πιο ανάντη του γονιδίου Tlr1 παρουσίασε αυξημένη μεθυλίωση. Η δραστηριότητα και των δύο γονιδίων αυξήθηκε. Οι αντίστοιχοι υποδοχείς βοηθούν το έμφυτο ανοσοποιητικό σύστημα να αναγνωρίζει συστατικά παθογόνων. Οι συγκεκριμένες μεταβολές παρατηρήθηκαν στο ήπαρ, όχι στον σπλήνα. Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν μια οργανοειδική επιγενετική λεπτή ρύθμιση της ανοσολογικής άμυνας στο εξεταζόμενο μοντέλο ποντικού.
Al-Quraishy S; Dkhil MA; Abdel-Baki AS; Delic D; Santourlidis S; Wunderlich F
Parasitol Res. 2013;112(11):3757–3770. · Ηλεκτρονική δημοσίευση: 16 Αυγούστου 2013 · PMID: 23949311
Phylo-Epigenetic Conservation and CpG Erosion in OCT4, SOX2, and hTERT Intragenic CpG Islands: A Waddingtonian Perspective on Mammalian Developmental Evolution.
Σε αυτή την εργασία συνέκρινα επιγενετικά σημαντικές περιοχές του DNA των γονιδίων OCT4, SOX2 και hTERT, τα οποία ενεργοποιούνται ήδη από τα πρώτα στάδια της εμβρυϊκής ανάπτυξης, σε δέκα σημερινά είδη πρωτευόντων, συμπεριλαμβανομένου του ανθρώπου, καθώς και στον Νεάντερταλ και τον άνθρωπο της Ντενίσοβα. Παρατηρήθηκαν τόσο ιδιαίτερα συντηρημένες θέσεις CpG όσο και χαρακτηριστικές μεταβολές, με πρότυπα συμβατά με γνωστούς μεταλλακτικούς μηχανισμούς που εξαρτώνται από τη μεθυλίωση. Τα αποτελέσματα παρέχουν ενδείξεις αλληλεπίδρασης μεταξύ επιγενετικής ρύθμισης και γενετικής μεταβολής σε εξελικτικές χρονικές κλίμακες και θεμελιώνουν περαιτέρω υποθέσεις για το πώς το περιβάλλον και η διατροφή θα μπορούσαν να επηρεάζουν αυτές τις διεργασίες.
Santourlidis S.
Genes (Basel). 2025 Sep 18;16(9):1102.
DOI: 10.3390/genes16091102
PMID: 41010047 · PMCID: PMC12470082
Phylo-Epigenetics in Phylogeny Analyses and Evolution.
Σε αυτή την εργασία συνέκρινα θέσεις CpG — δηλαδή θέσεις στις οποίες προστίθενται μεθυλομάδες στο DNA ως επιγενετικές σημάνσεις — σε επιλεγμένες γονιδιακές περιοχές του σημερινού ανθρώπου, του Νεάντερταλ, του ανθρώπου της Ντενίσοβα και άλλων ανθρωποειδών πιθήκων. Αποκλειστικά βάσει των διατηρημένων και μεταβλημένων θέσεων CpG, ήταν δυνατή η ανασύνθεση ενός φυλογενετικού δέντρου που αποτυπώνει βασικές γνωστές συγγένειες και χρόνους διαχωρισμού. Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν ότι οι μεταβολές σε αυτές τις μεθυλιώσιμες θέσεις του DNA μπορούν τόσο να αντανακλούν την εξελικτική μας ιστορία όσο και να μεταβάλλουν τις προϋποθέσεις επιγενετικής ρύθμισης των επόμενων γενεών.
Santourlidis S.
Genes (Basel). 2024 Sep 12;15(9):1198.
DOI: 10.3390/genes15091198
PMID: 39336789 · PMCID: PMC11430929
Phyloepigenetics.
Η εργασία αυτή αναπτύσσει την προσέγγιση της στοχευμένης αξιοποίησης επιγενετικά σημαντικών θέσεων CpG για τη μελέτη εξελικτικών συγγενειών. Η ιδιαίτερη σημασία τους για τη γονιδιακή ρύθμιση και η χαρακτηριστική μεταβλητότητά τους προσφέρουν μια πρόσθετη οπτική για την εξέλιξη. Η δημοσίευση αποτελεί έτσι την εννοιολογική βάση των μεταγενέστερων φυλοεπιγενετικών μου μελετών.
Santourlidis S.
Biology (Basel). 2022 May 15;11(5):754.
DOI: 10.3390/biology11050754
PMID: 35625482 · PMCID: PMC9138650
Methyl Group Metabolism in Differentiation, Aging, and Cancer.
Πώς εισέρχονται τα συστατικά της τροφής μας στις μοριακές διεργασίες που ρυθμίζουν τα γονίδιά μας; Αυτή η ανασκόπηση περιγράφει τον μεταβολισμό των μεθυλομάδων ως μια σημαντική βιοχημική σύνδεση μεταξύ διατροφής, κυτταρικής λειτουργίας και επιγενετικής. Μέσω αλληλοσυνδεόμενων μεταβολικών οδών παρέχονται μεθυλομάδες που απαιτούνται, μεταξύ άλλων, για τη μεθυλίωση του DNA.
Συγκεντρώνουμε γνώσεις για το πώς αυτή η παροχή συνδέεται με την κυτταρική διαφοροποίηση, τη γήρανση και την καρκινογένεση. Διαταραχές του μεταβολισμού μπορούν να συνοδεύονται από μεταβολές επιγενετικών προτύπων. Από αυτές η εργασία διατυπώνει ερευνητικά ερωτήματα για τη σταθερότητα του μεθυλιώματος και τη σημασία της διατροφής και του περιβάλλοντος. Προσφέρει επιστημονικό υπόβαθρο στην προσπάθειά μου να καταστήσω κατανοητή τη σύνδεση συνθηκών ζωής, γονιδιακής ρύθμισης και υγείας.
Erichsen L; Thimm C; Santourlidis S
Int J Mol Sci. 2022;23(15). · PMID: 35955511
Genome-wide hypomethylation of LINE-1 and Alu retroelements in cell-free DNA of blood is an epigenetic biomarker of human aging.
Τα στοιχεία LINE-1 είναι επαναλαμβανόμενα τμήματα DNA, διάσπαρτα σε εκατοντάδες χιλιάδες αντίγραφα στο γονιδίωμά μας. Τα περισσότερα έχουν αδρανοποιηθεί μόνιμα· ένα μικρό μέρος, όμως, διατηρεί την ικανότητα να πολλαπλασιάζεται και να ενσωματώνεται σε νέες θέσεις του γενετικού υλικού. Όταν ο έλεγχός τους είναι ανεπαρκής, μπορούν να προκαλούν βλάβες του DNA, μεταλλάξεις και διαταραχές της γονιδιακής ρύθμισης. Η ενεργοποίησή τους συνδέεται με τη γήρανση, τη γενετική αστάθεια και πολλά νοσήματα. Σε διάφορους τύπους καρκίνου έχουν τεκμηριωθεί μεταβολές του γενετικού υλικού με τη μεσολάβηση LINE-1· ορισμένες μπορούν να συμβάλλουν άμεσα στην καρκινογένεση.
Η μεθυλίωση του DNA αποτελεί ουσιώδες μέρος των επιγενετικών μηχανισμών προστασίας που σιγούν τα στοιχεία LINE-1 και συγκρατούν τη δυνητικά επιβλαβή δραστηριότητά τους. Συμβάλλει έτσι στη σταθερότητα του γενετικού υλικού και στην υγεία των κυττάρων μας. Η απώλεια αυτού του ελέγχου μπορεί να ευνοεί, εκτός από γενετικές βλάβες, και φλεγμονώδεις διεργασίες που επιβαρύνουν ολόκληρο τον οργανισμό.
Σε αυτή την εργασία εξετάσαμε τη μεθυλίωση του DNA των στοιχείων LINE-1 και Alu σε κυτταρικό και ελεύθερο DNA από αίμα. Διαπιστώσαμε απώλεια αυτών των σημάνσεων μεθυλίωσης με την ηλικία στο ελεύθερο DNA, ενώ στο εξεταζόμενο DNA των κυττάρων του αίματος δεν παρατηρήθηκε αντίστοιχη στατιστικά σημαντική συσχέτιση. Στους καπνιστές, η απώλεια μεθυλίωσης στο ελεύθερο DNA ήταν εντονότερη.
Ο βιοδείκτης μας καθιστά έτσι μετρήσιμη μια βιολογικά σημαντική πτυχή της επιγενετικής σταθερότητας. Με την ιδιοτοπικά κανονικοποιημένη, ειδική για τη μεθυλίωση PCR πραγματικού χρόνου (IDLN-MSP), αυτά τα πρότυπα μπορούν να εξετάζονται στοχευμένα και ποσοτικά. Η μέθοδος προσφέρει ένα μοριακό εργαλείο για την καταγραφή, μέσω δείγματος αίματος, μεταβολών του επιγενετικού ελέγχου επαναλαμβανόμενων αλληλουχιών DNA που συνδέονται με την ηλικία και το περιβάλλον, καθώς και για τη μελέτη της πορείας τους σε επόμενες έρευνες.
Erichsen L, Beermann A, Arauzo-Bravo MJ, Hassan M, Dkhil MA, Al-Quraishy S, Hafiz TA, Fischer JC, Santourlidis S.
Saudi J Biol Sci. 2018 Sep;25(6):1220-1226. Epub 2018 Feb 13.
DOI: 10.1016/j.sjbs.2018.02.005
PMID: 30174526 · PMCID: PMC6117241
IDLN-MSP: Idiolocal normalization of real-time methylation-specific PCR for genetic imbalanced DNA specimens.
Στην ποσοτική μέτρηση της μεθυλίωσης του DNA, μια περιοχή-στόχος συγκρίνεται με μια περιοχή αναφοράς. Ιδίως τα καρκινικά κύτταρα μπορεί να έχουν πολλαπλασιάσει ή χάσει συγκεκριμένα τμήματα του DNA. Εάν οι αριθμοί αντιγράφων της περιοχής-στόχου και της περιοχής αναφοράς διαφέρουν, μια συμβατική κανονικοποίηση μπορεί να στρεβλώσει το αποτέλεσμα.
Με την ιδιοτοπική κανονικοποίηση, ή IDLN, αναπτύξαμε μια μεθοδολογική προσαρμογή της ειδικής για τη μεθυλίωση PCR πραγματικού χρόνου: η μέτρηση αναφοράς, που δεν εξαρτάται από τη μεθυλίωση, πραγματοποιείται σε θέση κοντά στην εξεταζόμενη περιοχή-στόχο. Έτσι, στις περισσότερες περιπτώσεις, στόχος και αναφορά έχουν τον ίδιο αριθμό αντιγράφων. Αυτό περιορίζει μια σημαντική πηγή σφάλματος και επιτρέπει πιο αξιόπιστες ποσοτικές συγκρίσεις. Η μέθοδος αποτελεί ουσιαστική βάση της περαιτέρω έρευνάς μου στους επιγενετικούς βιοδείκτες.
Santourlidis S; Ghanjati F; Beermann A; Hermanns T; Poyet C
Biotechniques. 2016;60(2):84. · PMID: 26842353
Διεπιστημονική μεθοδολογική εργασία για την ανάλυση μεθυλίωσης δειγμάτων DNA με γενετικές ανισορροπίες· εδώ εντάσσεται στην έρευνα για τον καρκίνο.
Unreserved application of epigenetic methods to define differences of DNA methylation between urinary cellular and cell-free DNA.
Τα ούρα περιέχουν τόσο DNA από αποβαλλόμενα κύτταρα όσο και ελεύθερα θραύσματα DNA. Εξετάσαμε εάν αυτό το ελεύθερο DNA μπορεί να χρησιμοποιηθεί για λεπτομερείς επιγενετικές αναλύσεις και πώς διαφέρουν τα πρότυπα μεθυλίωσής του από εκείνα του κυτταρικού DNA.
Με αλληλούχηση μετά από μετατροπή με διθειώδες, ειδική για τη μεθυλίωση PCR πραγματικού χρόνου και αναλύσεις μικροσυστοιχιών μπορέσαμε να εξετάσουμε τόσο επιμέρους πρότυπα μεθυλίωσης των LINE-1 όσο και ευρύτερες διαφορές στη μεθυλίωση του DNA. Εντοπίσαμε διαφορές μεταξύ των δύο κλασμάτων DNA, καθώς και μεταξύ δειγμάτων ασθενών με καρκίνο της ουροδόχου κύστης και υγιών ατόμων αναφοράς. Η εργασία αναδεικνύει το ελεύθερο DNA των ούρων ως υλικό για την ανάπτυξη μη επεμβατικών επιγενετικών βιοδεικτών — από την αναζήτηση κατάλληλων σημάνσεων έως τη στοχευμένη ανίχνευσή τους.
Ghanjati F; Beermann A; Hermanns T; Poyet C; Araúzo-Bravo MJ; Seifert HH; Schmidtpeter M; Goering W; Sorg R; Wernet P; Santourlidis S
Cancer Biomark. 2014;14(5):295–302. · PMID: 25171471
66 δημοσιεύσεις από τον κατάλογο των εργασιών μου στο PubMed. Διορθώσεις, ανακοινώσεις ανάκλησης και ανακληθείσες εργασίες δεν περιλαμβάνονται. Ενημέρωση: 14 Οκτωβρίου 2026. Κάθε εργασία έχει ενταχθεί μία φορά στον κύριο ή στον πλησιέστερο ερευνητικό της τομέα. Οι διεπιστημονικές εργασίες βασικής έρευνας και μεθοδολογίας, καθώς και οι μελέτες συναφούς θεματολογίας, επισημαίνονται ανάλογα. Σε κάθε κατηγορία οι δημοσιεύσεις παρατίθενται κατά έτος, αρχίζοντας από τις νεότερες.
Δείτε τον τρέχοντα κατάλογο εργασιών στο PubMed
66 από 66 εγγραφές
Hassan SY; Santourlidis S; Flanagan TW; Hassan SL; Zhou H; Schmidt MF; Cacchi C; Lammert MF; Megahed M; Yazdi AS; Jonigk DD; Araúzo-Bravo MJ; Brodell RT; Facca S; Haikel Y; Hassan M
Cells. 2026;15(8). · PMID: 42041590
Santourlidis S; Araúzo-Bravo MJ; Hassan M; Bendhack ML
Cancers (Basel). 2025;17(23). · PMID: 41375001
Eshaq AM; Flanagan TW; Hassan SY; Al Asheikh SA; Al-Amoudi WA; Santourlidis S; Hassan SL; Alamodi MO; Bendhack ML; Alamodi MO; Haikel Y; Megahed M; Hassan M
Cancers (Basel). 2024;16(15). · PMID: 39123481
Santourlidis S; Araúzo-Bravo MJ; Brodell RT; Hassan M; Bendhack ML
Int J Mol Sci. 2024;25(13). · PMID: 39000438
Santourlidis S; Araúzo-Bravo MJ; Erichsen L; Bendhack ML
Cancers (Basel). 2024;16(10). · PMID: 38792020
Kharouf N; Flanagan TW; Alamodi AA; Al Hmada Y; Hassan SY; Shalaby H; Santourlidis S; Hassan SL; Haikel Y; Megahed M; Brodell RT; Hassan M
Cells. 2024;13(3). · PMID: 38334632
Al Hmada Y; Brodell RT; Kharouf N; Flanagan TW; Alamodi AA; Hassan SY; Shalaby H; Hassan SL; Haikel Y; Megahed M; Santourlidis S; Hassan M
Cancers (Basel). 2024;16(2). · PMID: 38275910
Kharouf N; Flanagan TW; Hassan SY; Shalaby H; Khabaz M; Hassan SL; Megahed M; Haikel Y; Santourlidis S; Hassan M
Cancers (Basel). 2023;15(12). · PMID: 37370757
Araúzo-Bravo MJ; Erichsen L; Ott P; Beermann A; Sheikh J; Gerovska D; Thimm C; Bendhack ML; Santourlidis S
Int J Mol Sci. 2022;24(1). · PMID: 36613831
Ott P; Araúzo-Bravo MJ; Hoffmann MJ; Poyet C; Bendhack ML; Santourlidis S; Erichsen L
Cancers (Basel). 2022;14(18). · PMID: 36139544
Santourlidis S; Schulz WA; Araúzo-Bravo MJ; Gerovska D; Ott P; Bendhack ML; Hassan M; Erichsen L
Int J Mol Sci. 2022;23(3). · PMID: 35163453
Jamal SME; Alamodi A; Wahl RU; Grada Z; Shareef MA; Hassan SY; Murad F; Hassan SL; Santourlidis S; Gomez CR; Haikel Y; Megahed M; Hassan M
Oncogene. 2020;39(32):5468. · PMID: 32616888
Erichsen L; Seifert HH; Schulz WA; Hoffmann MJ; Niegisch G; Araúzo-Bravo MJ; Bendhack ML; Poyet C; Hermanns T; Beermann A; Hassan M; Theis L; Mahmood W; Santourlidis S
Sci Rep. 2020;10(1):3808. · PMID: 32123240
Selimovic D; Wahl RU; Ruiz E; Aslam R; Flanagan TW; Hassan SY; Santourlidis S; Haikel Y; Friedlander P; Megahed M; Kandil E; Hassan M
Int J Oncol. 2019;55(6):1324. · PMID: 31638203
Erichsen L; Ghanjati F; Beermann A; Poyet C; Hermanns T; Schulz WA; Seifert HH; Wild PJ; Buser L; Kröning A; Braunstein S; Anlauf M; Jankowiak S; Hassan M; Bendhack ML; Araúzo-Bravo MJ; Santourlidis S
Sci Rep. 2018;8(1):3477. · PMID: 29472622
El Jamal SM; Taylor EB; Abd Elmageed ZY; Alamodi AA; Selimovic D; Alkhateeb A; Hannig M; Hassan SY; Santourlidis S; Friedlander PL; Haikel Y; Vijaykumar S; Kandil E; Hassan M
Cell Div. 2016;11:11. · PMID: 27486476
Santourlidis S; Ghanjati F; Beermann A; Hermanns T; Poyet C
Biotechniques. 2016;60(2):84. · PMID: 26842353
Διεπιστημονική μεθοδολογική εργασία για την ανάλυση μεθυλίωσης δειγμάτων DNA με γενετικές ανισορροπίες· εδώ εντάσσεται στην έρευνα για τον καρκίνο.
Ghanjati F; Beermann A; Hermanns T; Poyet C; Araúzo-Bravo MJ; Seifert HH; Schmidtpeter M; Goering W; Sorg R; Wernet P; Santourlidis S
Cancer Biomark. 2014;14(5):295. · PMID: 25171471
Διεπιστημονική μεθοδολογική εργασία για τη μελέτη κυτταρικού και ελεύθερου DNA των ούρων· εδώ εντάσσεται στην έρευνα για τον καρκίνο.
Selimovic D; Badura HE; El-Khattouti A; Soell M; Porzig BB; Spernger A; Ghanjati F; Santourlidis S; Haikel Y; Hassan M
Apoptosis. 2013;18(8):980. · PMID: 23564313
Selimovic D; Porzig BB; El-Khattouti A; Badura HE; Ahmad M; Ghanjati F; Santourlidis S; Haikel Y; Hassan M
Cell Signal. 2013;25(1):308. · PMID: 23079083
Neves R; Scheel C; Weinhold S; Honisch E; Iwaniuk KM; Trompeter HI; Niederacher D; Wernet P; Santourlidis S; Uhrberg M
BMC Res Notes. 2010;3:219. · PMID: 20682048
Cetindere T; Nambiar S; Santourlidis S; Essmann F; Hassan M
Cell Signal. 2010;22(2):197. · PMID: 19799997
Santourlidis S; Kimura F; Fischer J; Schulz WA
Biochem Cell Biol. 2004;82(5):589. · PMID: 15499388
Διεπιστημονική βασική μελέτη για τα DNMT1, PCNA και τον κλωνογόνο κυτταρικό πολλαπλασιασμό· εδώ εντάσσεται στην έρευνα για τον καρκίνο.
Stallmach A; Wittig BM; Kremp K; Goebel R; Santourlidis S; Zeitz M; Menges M; Raedle J; Zeuzem S; Schulz WA
Exp Mol Pathol. 2003;74(3):262. · PMID: 12782013
Kimura F; Seifert HH; Florl AR; Santourlidis S; Steinhoff C; Swiatkowski S; Mahotka C; Gerharz CD; Schulz WA
Int J Cancer. 2003;104(5):568. · PMID: 12594811
Schulz WA; Elo JP; Florl AR; Pennanen S; Santourlidis S; Engers R; Buchardt M; Seifert HH; Visakorpi T
Genes Chromosomes Cancer. 2002;35(1):58. · PMID: 12203790
Leube B; Drechsler M; Mühlmann K; Schäfer R; Schulz WA; Santourlidis S; Anastasiadis A; Ackermann R; Visakorpi T; Müller W; Royer-Pokora B
Prostate. 2002;50(3):135. · PMID: 11813205
Santourlidis S; Warskulat U; Florl AR; Maas S; Pulte T; Fischer J; Müller W; Schulz WA
Mol Carcinog. 2001;32(1):36. · PMID: 11568974
Santourlidis S; Florl A; Ackermann R; Wirtz HC; Schulz WA
Prostate. 1999;39(3):166. · PMID: 10334105
Marey AM; Dkhil MA; Abdel Moneim AA; Santourlidis S; Abdel-Gaber R; Alquraishi MI; Abdalla MS
Microsc Res Tech. 2025;88(1):127. · PMID: 39210696
Marey AM; Dkhil MA; Abdel-Moneim AE; Santourlidis S; Abdel-Gaber R; Abdalla MS
Microsc Res Tech. 2024;87(9):2034. · PMID: 38634191
Selimovic D; Kharouf N; Carrouel F; Hassan SY; Flanagan TW; Hassan SL; Megahed M; Haikel Y; Santourlidis S; Hassan M
Int J Mol Sci. 2023;24(6). · PMID: 36982421
Santourlidis S; Graffmann N; Christ J; Uhrberg M
J Immunol. 2008;180(1):418. · PMID: 18097043
Graffmann N; Santourlidis S; Christ J; Wernet P; Uhrberg M
Anal Biochem. 2006;354(2):308. · PMID: 16750813
Διεπιστημονική μεθοδολογική εργασία για την προσβασιμότητα της χρωματίνης· εδώ εντάσσεται στο ερευνητικό πλαίσιο της ανοσολογίας.
Trundley AE; Hiby SE; Chang C; Sharkey AM; Santourlidis S; Uhrberg M; Trowsdale J; Moffett A
Immunogenetics. 2006;57(12):904. · PMID: 16391939
Trompeter HI; Gómez-Lozano N; Santourlidis S; Eisermann B; Wernet P; Vilches C; Uhrberg M
J Immunol. 2005;174(7):4135. · PMID: 15778373
Santourlidis S; Trompeter HI; Weinhold S; Eisermann B; Meyer KL; Wernet P; Uhrberg M
J Immunol. 2002;169(8):4253. · PMID: 12370356
Ghanjati F; Santourlidis S
Stem Cells Int. 2016;2016:7643218. · PMID: 26788071
Dorn I; Klich K; Arauzo-Bravo MJ; Radstaak M; Santourlidis S; Ghanjati F; Radke TF; Psathaki OE; Hargus G; Kramer J; Einhaus M; Kim JB; Kögler G; Wernet P; Schöler HR; Schlenke P; Zaehres H
Haematologica. 2015;100(1):32. · PMID: 25326431
Hargus G; Ehrlich M; Araúzo-Bravo MJ; Hemmer K; Hallmann AL; Reinhardt P; Kim KP; Adachi K; Santourlidis S; Ghanjati F; Fauser M; Ossig C; Storch A; Kim JB; Schwamborn JC; Sterneckert J; Schöler HR; Kuhlmann T; Zaehres H
Cell Rep. 2014;8(6):1697. · PMID: 25220454
Santourlidis S; Wernet P; Ghanjati F; Graffmann N; Springer J; Kriegs C; Zhao X; Brands J; Araúzo-Bravo MJ; Neves R; Koegler G; Uhrberg M
Stem Cell Res. 2011;6(1):60. · PMID: 20933485
Zaehres H; Kögler G; Arauzo-Bravo MJ; Bleidissel M; Santourlidis S; Weinhold S; Greber B; Kim JB; Buchheiser A; Liedtke S; Eilken HM; Graffmann N; Zhao X; Meyer J; Reinhardt P; Burr B; Waclawczyk S; Ortmeier C; Uhrberg M; Schöler HR; Cantz T; Wernet P
Exp Hematol. 2010;38(9):809. · PMID: 20541586
Liedtke S; Buchheiser A; Bosch J; Bosse F; Kruse F; Zhao X; Santourlidis S; Kögler G
Stem Cell Res. 2010;5(1):40. · PMID: 20434420
Grinstein E; Santourlidis S; Fischer J; Uhrberg M; Wernet P
J Stem Cells Regen Med. 2007;2(1):18. · PMID: 24692882
Grinstein E; Du Y; Santourlidis S; Christ J; Uhrberg M; Wernet P
J Biol Chem. 2007;282(17):12439. · PMID: 17255095
Aguiar J; Santurlidis S; Nowok J; Alexander C; Rudnicki D; Gispert S; Schulz W; Auburger G
Biochem Biophys Res Commun. 1999;254(2):315. · PMID: 9918835
Διεπιστημονική βασική μελέτη για τη ρύθμιση ενός υποκινητή νησίδας CpG στο γονίδιο SCA2· εδώ εντάσσεται ως υπόβαθρο της επιγενετικής γονιδιακής ρύθμισης.
Alharbi HM; Al-Shaebi EM; Al-Quraishy S; Almohawis N; Virk P; Albeshr M; Santourlidis S; Abdel-Gaber R
Curr Microbiol. 2026;83(11). · PMID: 42732010
Al-Shaebi EM; Elabed S; Santourlidis S; Alharbi HM; Dkhil MA; Abdel-Gaber R
Biomed Chromatogr. 2026;40(7):e70501. · PMID: 42206425
Alharbi HM; Dkhil M; Santourlidis S; Albeshr M; Al-Shaebi EM; Abdel-Gaber R
Helminthologia. 2026;63(1):48. · PMID: 42305886
Abdel-Gaber R; Alotaibi M; Albeshr M; Dkhil MA; Santourlidis S; Elghamdy AO; Al-Quraishy S; Al-Shaebi EM
J Helminthol. 2026;100:e64. · PMID: 42290263
Al-Shaebi EM; Dkhil MA; Albeshr M; Elabed S; Santourlidis S; Alharbi HM; Abdel-Gaber R
Biomed Chromatogr. 2026;40(6):e70450. · PMID: 42050801
Abdel-Gaber R; Dkhil MA; Elabed S; Santourlidis S; Alharbi HM; Al-Quraishy S; Al-Shaebi EM
Biomed Chromatogr. 2026;40(4):e70387. · PMID: 41705653
Alotaibi M; Al Quraishy S; Almohawis N; Santourlidis S; Al-Shaebi E; Abdel-Gaber R
Front Cell Infect Microbiol. 2026;16:1774323. · PMID: 41859466
Alotaibi M; Abdel-Gaber R; Al Quraishy S; Santourlidis S; Alharbi HM; Al-Shaebi E
Helminthologia. 2025;62(4):340. · PMID: 41777286
Abdel-Gaber R; Albasyouni S; Santourlidis S; Al Quraishy S; Al-Shaebi E
Front Immunol. 2025;16:1714313. · PMID: 41479898
Abdel-Gaber R; Albasyouni S; Santourlidis S; Al Quraishy S; Al-Shaebi E
Front Cell Infect Microbiol. 2025;15:1724123. · PMID: 41278479
Dkhil MA; Khalil MF; Diab MSM; Bauomy AA; Santourlidis S; Al-Shaebi EM; Al-Quraishy S
Saudi J Biol Sci. 2019;26(7):1468. · PMID: 31762611
Al-Quraishy S; Dkhil MA; Abdel-Baki AS; Ghanjati F; Erichsen L; Santourlidis S; Wunderlich F; Araúzo-Bravo MJ
Parasitol Res. 2017;116(5):1463. · PMID: 28315013
Al-Quraishy S; Dkhil MA; Abdel-Baki AA; Delic D; Santourlidis S; Wunderlich F
Parasitol Res. 2013;112(11):3757. · PMID: 23949311
Rizk S; Abdel Moneim AE; Abdel-Gaber RA; Alquraishi MI; Santourlidis S; Dkhil MA
ACS Omega. 2023;8(44):41865. · PMID: 37969968
Εργασία συναφούς θεματολογίας για τη βλάβη και την προστασία οργάνων. Η μελέτη εξετάζει την οξεία νεφρική βλάβη και όχι άμεσα τη γήρανση ή την παράταση της ζωής.
Erichsen L; Thimm C; Santourlidis S
Int J Mol Sci. 2022;23(15). · PMID: 35955511
Erichsen L; Beermann A; Arauzo-Bravo MJ; Hassan M; Dkhil MA; Al-Quraishy S; Hafiz TA; Fischer JC; Santourlidis S
Saudi J Biol Sci. 2018;25(6):1220. · PMID: 30174526
Graffmann N; Brands J; Görgens A; Vitoriano da Conceição Castro S; Santourlidis S; Reckert A; Michele I; Ritz-Timme S; Fischer JC; Adjaye J; Kögler G; Giebel B; Uhrberg M
Stem Cells Dev. 2015;24(17):2018. · PMID: 25961873
Santourlidis S
Genes (Basel). 2025;16(9). · PMID: 41010047
Συγκριτική βασική μελέτη της επιγενετικά σημαντικής αρχιτεκτονικής CpG αναπτυξιακών γονιδίων και των μεταβολών της κατά την εξέλιξη των πρωτευόντων.
Santourlidis S
Genes (Basel). 2024;15(9). · PMID: 39336789
Βασική μελέτη για την ανασύνθεση εξελικτικών συγγενειών βάσει επιγενετικά σημαντικών θέσεων CpG.
Santourlidis S
Biology (Basel). 2022;11(5). · PMID: 35625482
Εννοιολογική βασική εργασία για τη φυλοεπιγενετική και την εξελικτική σημασία των επιγενετικά σημαντικών θέσεων CpG.
Δεν βρέθηκαν αντίστοιχες εγγραφές. Αλλάξτε τον όρο αναζήτησης ή τα φίλτρα.
Τέσσερις εφευρέσεις από την επιστημονική μου εργασία, τεκμηριωμένες στα παρακάτω διπλώματα ευρεσιτεχνίας.
Μέθοδος κανονικοποιημένου προσδιορισμού της μεθυλίωσης του DNA με αναφορά σε μεταθετά στοιχεία του γενετικού υλικού.
Determination of the degree of DNA methylation
Δείτε το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας · WO2010084154A2Μέθοδος προσδιορισμού του κανονικοποιημένου βαθμού μεθυλίωσης του DNA, με εφαρμογές σε βιοδείκτες για καρκινώματα του προστάτη και της ουροδόχου κύστης.
Method for determining the degree of DNA methylation
Δείτε το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας · EP3981885B1Επιγενετική προσέγγιση για τον προσδιορισμό της ποιότητας βλαστοκυττάρων.
Quality determination of stem cells
Δείτε το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας · WO2012049154A1Μέθοδος επιγενετικού επαναπρογραμματισμού εμβρυϊκών βλαστοκυττάρων.
Epigenetic reprogramming of foetal stem cells
Δείτε το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας · EP2952578A1Το μέλημά μου δεν περιορίζεται στην επιστημονική γνώση: η έρευνα πρέπει να οδηγεί σε εφαρμογές που βοηθούν τους ανθρώπους. Μέσα από την εργασία μου στο Πανεπιστήμιο Heinrich Heine του Ντίσελντορφ συνίδρυσα, λοιπόν, με τον συνεργάτη μου καθηγητή Marcelo Bendhack τη γερμανική τεχνοβλαστό εταιρεία βιοτεχνολογίας και υγείας EpiproCare. Ο καθηγητής Bendhack είναι πρόεδρος της Uro Oncology Latin American Association (UROLA) και εργάζεται στο Universidade Positivo στην Κουριτίμπα της Βραζιλίας. Ολοκλήρωσε την ειδίκευσή του στην ουρολογία στην καταξιωμένη Ουρολογική Κλινική του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου του Ντίσελντορφ, υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Rolf Ackermann. Την ίδια περίοδο εργαζόμουν κι εγώ εκεί στη διδακτορική μου διατριβή.
Καθοριστική υποστήριξη για την ίδρυση της EpiproCare έλαβα από τον εκλιπόντα πλέον μέντορά μου, καθηγητή Rolf Ackermann, πρώην κάτοχο της έδρας Ουρολογίας και ιατρικό διευθυντή των Ιατρικών Ιδρυμάτων του Πανεπιστημίου Heinrich Heine του Ντίσελντορφ. Εξίσου σημαντικοί υπήρξαν οι φίλοι μου: ο καθηγητής Marcelo Bendhack, κλινικός συνεργάτης μου, ο Dr. Lars Erichsen, πρώην υποψήφιος διδάκτοράς μου (διδακτορική διατριβή), και ο καθηγητής Marcos J. Araúzo-Bravo, πολυετής συνεργάτης μου στη βιοπληροφορική (προφίλ Max Planck · προφίλ Ikerbasque · δημοσιεύσεις). Η υποστήριξή τους και η στενή, εν μέρει διεπιστημονική συνεργασία μας διαμόρφωσαν ουσιαστικά και κατέστησαν εφικτή αυτή τη σημαντική πορεία. Η επιγενετική έρευνα, η κλινική εμπειρία και η βιοπληροφορική συνδυάστηκαν σε μια γόνιμη επιστημονική συνεργασία.
Μέσω της EpiproCare επιδιώκω την περαιτέρω ανάπτυξη γνώσεων και μεθόδων της επιγενετικής για ιατρικές εφαρμογές και τη διάθεσή τους σε ασθενείς και ιατρούς σε όλο τον κόσμο. Η εταιρεία συνδέει έτσι την πανεπιστημιακή μου έρευνα με την πρακτική αξιοποίησή της.
Το Πανεπιστήμιο Heinrich Heine στηρίζει επίσης την επιχειρηματικότητα και προάγει τη μεταφορά επιστημονικών ευρημάτων στη δημιουργία επιχειρήσεων.
Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλω στους ακαδημαϊκούς μου δασκάλους: Prof. Dr. Wolfgang Schulz, Prof. Dr. Rolf Ackermann, Prof. Dr. Frank Wunderlich και Dr. Hans-Peter Schmitt-Wrede. Διαμόρφωσαν την επιστημονική μου πορεία και μου έδωσαν πολύτιμα ερεθίσματα που εξακολουθούν να συνοδεύουν την εργασία μου.
Επιπλέον ευχαριστίες οφείλω στον Prof. James Adjaye. Ευχαριστώ επίσης τον Prof. Peter Wernet.
Γνώση για όλους · Χωρίς προαπαιτούμενες γνώσεις
Τα γονίδιά μας αποτελούν τη βάση. Ο τρόπος με τον οποίο τα κύτταρά μας χρησιμοποιούν αυτή την πληροφορία και ο ρόλος του περιβάλλοντος σε αυτή τη διαδικασία έχουν κεντρική σημασία για τη ζωή μας. Εδώ απαντώ σε οκτώ συχνές ερωτήσεις για την επιγενετική, με παραδείγματα από την ανάπτυξη, το περιβάλλον, την ογκολογία και τη γήρανση.
Η επιγενετική μελετά μηχανισμούς που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο τα κύτταρα χρησιμοποιούν τη γενετική τους πληροφορία. Οι μηχανισμοί αυτοί συμβάλλουν στον καθορισμό του ποια γονίδια είναι ενεργά, πότε, πού και σε ποιον βαθμό, χωρίς να μεταβάλλουν τη σειρά των δομικών μονάδων του DNA. Ορισμένες επιγενετικές καταστάσεις μπορούν να μεταβιβάζονται κατά την κυτταρική διαίρεση.
Μια εικόνα βοηθά ως εισαγωγή: το DNA μοιάζει με μια τεράστια βιβλιοθήκη. Το κείμενό του περιλαμβάνει, στο απλοειδές ανθρώπινο γονιδίωμα, περίπου τρία δισεκατομμύρια ζεύγη βάσεων — τα «ζεύγη γραμμάτων» της γενετικής μας πληροφορίας. Περιέχει τις βάσεις για την ανάπτυξη των περίπου 200 βασικών κυτταρικών τύπων του σώματός μας και των αναρίθμητων σταδίων ανάπτυξης και ωρίμανσής τους. Οι επιγενετικοί μηχανισμοί επηρεάζουν ποια τμήματα αυτής της βιβλιοθήκης χρησιμοποιεί ένα κύτταρο σε κάθε χρονική στιγμή, συμβάλλοντας έτσι στη διαμόρφωση της ανάπτυξης και της λειτουργίας του.
Η γενετική ασχολείται με το γενετικό υλικό, τις διαφορές του και την κληρονόμησή του. Η επιγενετική εξετάζει ένα πρόσθετο επίπεδο: πώς ρυθμίζεται και σταθεροποιείται η χρήση αυτής της πληροφορίας. Τα δύο πεδία είναι αλληλένδετα. Τα γονίδια και η ρύθμισή τους συμβάλλουν από κοινού στην ανάπτυξή μας και στις λειτουργίες των κυττάρων μας.
Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό είναι ότι οι επιγενετικοί μηχανισμοί μπορούν να επηρεάζονται από πολλούς περιβαλλοντικούς παράγοντες. Η διατροφή, η άσκηση, οι ρύποι και άλλες συνθήκες ζωής επιδρούν σε βιολογικές διεργασίες που μπορούν επίσης να μεταβάλλουν τη ρύθμιση των γονιδίων μας. Η επιγενετική αποτελεί έτσι μια σημαντική γέφυρα ανάμεσα στο περιβάλλον μας και τη γενετική βάση της ύπαρξής μας.
Κατανοούμε με ολοένα μεγαλύτερη ακρίβεια πώς λειτουργεί αυτή η σύνδεση: η επιγενετική ρύθμιση μπορεί να συμβάλλει στην προσαρμογή των κυττάρων μας σε μεταβαλλόμενες συνθήκες ζωής και στη διατήρηση των λειτουργιών τους. Ωστόσο, επιβλαβείς περιβαλλοντικές επιδράσεις μπορούν να διαταράσσουν αυτή τη ρύθμιση και να ευνοούν μεταβολές που συνδέονται με νοσήματα.
Εδώ ανοίγεται ένας νέος ορίζοντας για την υγεία και τη διαμόρφωση της ζωής μας. Οι άνθρωποι μπορούν να συνδιαμορφώνουν σε σημαντικό βαθμό τις συνθήκες της ζωής τους και να μειώνουν ορισμένες επιβλαβείς εκθέσεις. Όσο καλύτερα κατανοούμε πώς λειτουργούν οι επιγενετικοί μηχανισμοί και σε ποιες χρονικές κλίμακες μεταβάλλονται, τόσο πιο στοχευμένα μπορούμε να ερευνήσουμε ποιες αλλαγές στις συνθήκες ζωής υποστηρίζουν μια γονιδιακή ρύθμιση που προάγει την υγεία.
Οι σύγχρονες επιγενετικές μέθοδοι επιτρέπουν τη μέτρηση αντίστοιχων μεταβολών και τη διαχρονική παρακολούθησή τους. Δημιουργούνται έτσι νέες δυνατότητες επιστημονικής διερεύνησης της επίδρασης του περιβάλλοντός μας και εξαγωγής τεκμηριωμένων προσεγγίσεων για την πρόληψη, την υγεία και την ποιότητα ζωής.
Τα περισσότερα σωματικά κύτταρα διαθέτουν στον πυρήνα τους σε μεγάλο βαθμό την ίδια γενετική πληροφορία. Χρησιμοποιούν όμως διαφορετικά τμήματά της. Ένα κύτταρο του δέρματος χρειάζεται διαφορετικά ενεργά γονίδια από ένα νευρικό κύτταρο. Οι επιγενετικοί μηχανισμοί συμβάλλουν στην εγκατάσταση αυτών των διαφορετικών προγραμμάτων και στη διατήρησή τους κατά τις κυτταρικές διαιρέσεις.
Έτσι, από ένα κοινό αρχικό κύτταρο μπορούν να προκύψουν πολλοί εξειδικευμένοι κυτταρικοί τύποι. Στις διαφορετικές αναπτυξιακές διαδρομές προς ένα κύτταρο του δέρματος ή ένα νευρικό κύτταρο μεσολαβούν πολυάριθμα ενδιάμεσα στάδια, τα οποία επίσης ρυθμίζονται επιγενετικά. Η επιγενετική διαμορφώνει επομένως τόσο την ανάπτυξη ενός κυττάρου όσο και τη διατήρηση της εξειδικευμένης λειτουργίας του.
Κατά τη μεθυλίωση του DNA, μικρές χημικές ομάδες, οι λεγόμενες μεθυλομάδες, προστίθενται σε συγκεκριμένες δομικές μονάδες του DNA. Στον άνθρωπο αυτό συμβαίνει κυρίως στις θέσεις CpG: θέσεις στις οποίες η κυτοσίνη ακολουθείται αμέσως από γουανίνη στην αλληλουχία του DNA.
Οι σημάνσεις αυτές σχηματίζουν χαρακτηριστικά πρότυπα για κάθε κυτταρικό τύπο, τα οποία εκτείνονται σε ολόκληρο το γονιδίωμα ενός κυττάρου. Το σύνολο αυτών των προτύπων μεθυλίωσης ονομάζεται μεθυλίωμα. Η μεθυλίωση του DNA είναι ένας από τους καλύτερα μελετημένους επιγενετικούς μηχανισμούς, μέσω των οποίων το γονιδίωμά μας αποκτά πρόσθετη πληροφορία και ρυθμίζεται η χρήση του.
Η επίδρασή της εξαρτάται από τη θέση των σημάνσεων και το βιολογικό πλαίσιο στο οποίο εμφανίζονται. Επομένως, περισσότερη μεθυλίωση δεν σημαίνει παντού αυτομάτως λιγότερη γονιδιακή δραστηριότητα. Καθοριστικό είναι το κατάλληλο πρότυπο.
Στο DNA ενός ανθρώπινου σωματικού κυττάρου με διπλό σύνολο χρωμοσωμάτων μπορεί να υπάρχουν περίπου 80 εκατομμύρια μεθυλομάδες. Ο πραγματικός αριθμός διαφέρει ανάλογα με τον κυτταρικό τύπο και την κατάστασή του.
Για να διατηρείται αυτό το εκτεταμένο πρότυπο κατά τις κυτταρικές διαιρέσεις, τα κύτταρα διαθέτουν αποτελεσματικούς μοριακούς μηχανισμούς. Κατά τον διπλασιασμό του DNA, ειδικές πρωτεΐνες αναγνωρίζουν τις υπάρχουσες σημάνσεις και συμπληρώνουν τη μεθυλίωση στους νεοσχηματισμένους κλώνους DNA. Έτσι, τα πρότυπα αποκαθίστανται με υψηλή ακρίβεια στα θυγατρικά κύτταρα. Αυτό συμβάλλει ουσιαστικά στη διατήρηση των χαρακτηριστικών ιδιοτήτων και λειτουργιών του αρχικού κυττάρου. Παράλληλα, τα πρότυπα μεθυλίωσης μπορούν να μεταβάλλονται κατά την ανάπτυξη, υπό περιβαλλοντικές επιδράσεις ή σε νοσήματα.
Κατά την άποψή μου, εδώ βρίσκεται ένα σημαντικό κλειδί για τη διατήρηση της υγείας και της καλής ποιότητας ζωής με την αύξηση της ηλικίας: οι κυτταρικοί μηχανισμοί πρέπει να διατηρούνται και να υποστηρίζονται έτσι ώστε τα πρότυπα μεθυλίωσης των μητρικών κυττάρων, που είναι σημαντικά για την εκάστοτε κυτταρική ταυτότητα, να αποκαθίστανται όσο το δυνατόν ακριβέστερα στα θυγατρικά κύτταρα. Μια τέτοια αξιόπιστη μεταβίβαση συμβάλλει στη διατήρηση των εξειδικευμένων λειτουργιών των ανανεωμένων κυττάρων. Η κατανόηση του τρόπου μακροχρόνιας διατήρησης αυτής της επιγενετικής σταθερότητας αποτελεί, επομένως, σημαντική ερευνητική προσέγγιση για την υγιή γήρανση.
Το κύτταρο εξασφαλίζει τις απαιτούμενες μεθυλομάδες μέσω ενός στενά συντονισμένου μεταβολικού δικτύου: του λεγόμενου μεταβολισμού του ενός άνθρακα. Σημαντικό ρόλο παίζουν θρεπτικά συστατικά της τροφής μας, όπως η μεθειονίνη, το φυλλικό οξύ και η χολίνη. Ο άμεσος δότης μεθυλομάδων για τη μεθυλίωση του DNA είναι ένα ενδογενές μόριο, η S-αδενοσυλομεθειονίνη, ή SAM.
Εδώ γίνεται ορατή μια συγκεκριμένη βιοχημική γέφυρα μεταξύ διατροφής, περιβάλλοντος και γονιδιακής ρύθμισης. Το σώμα μας περιέχει τρισεκατομμύρια εμπύρηνα κύτταρα· μια εκτενής μελέτη εκτιμά τον αριθμό τους σε περίπου επτά τρισεκατομμύρια για έναν ενήλικο άνθρωπο αναφοράς, με το μοντέλο της να περιγράφει έναν ενήλικο άνδρα. Ορισμένοι κυτταρικοί πληθυσμοί ανανεώνονται μέσα σε λίγες ημέρες, άλλοι πολύ αργά, ενώ ορισμένα εξειδικευμένα κύτταρα σχεδόν δεν διαιρούνται πλέον. Η κυτταρική διαίρεση και άλλες μεταβολικές διεργασίες απαιτούν, επομένως, μια συνεχώς διαθέσιμη και προσεκτικά ρυθμιζόμενη παροχή μεθυλομάδων.
Εδώ βρίσκεται μια σημαντική προσέγγιση για την κατανόηση μιας μακράς ζωής με καλή υγεία και ποιότητα ζωής: πώς μπορούν η διατροφή και οι συνθήκες ζωής να συμβάλλουν στη διατήρηση της επιγενετικής ρύθμισης των κυττάρων μας; Καθοριστική είναι μια όσο το δυνατόν καλύτερα συντονισμένη βιολογική ισορροπία. Η συνεχής παροχή επαρκούς ποσότητας των απαιτούμενων μεθυλομάδων αποτελεί σημαντική προϋπόθεση, ώστε τα διαιρούμενα σωματικά κύτταρα να αποκαθιστούν αξιόπιστα τα πρότυπα μεθυλίωσής τους και να μεταβιβάζουν τις χαρακτηριστικές ιδιότητες και λειτουργίες τους στα θυγατρικά τους κύτταρα. Μια βαθύτερη κατανόηση αυτής της παροχής και της ρύθμισής της ανοίγει προοπτικές για την υποστήριξη της υγείας και της ποιότητας ζωής και για την ευνοϊκή επίδραση στις διεργασίες της γήρανσης.
Τα κύτταρά μας ανταποκρίνονται σε σήματα από το σώμα και το περιβάλλον του. Η διατροφή, ο καπνός του τσιγάρου και άλλες επιδράσεις μπορούν να επηρεάζουν και τα επιγενετικά πρότυπα. Η επιγενετική αποτελεί, επομένως, μια σημαντική σύνδεση μεταξύ συνθηκών ζωής και ρύθμισης των γονιδίων μας.
Ένα καλά μελετημένο παράδειγμα είναι το κάπνισμα: μεγάλες μελέτες δείχνουν χαρακτηριστικές διαφορές στη μεθυλίωση του DNA στο αίμα καπνιστών και μη καπνιστών. Τέτοιες συσχετίσεις βοηθούν στη μελέτη των βιολογικών επιδράσεων των περιβαλλοντικών επιβαρύνσεων.
Ένα ιδιαίτερα παραστατικό παράδειγμα είναι ο ποντικός Agouti. Στα ζώα με τη λεγόμενη παραλλαγή Aᵛʸ, ένα ενσωματωμένο τμήμα DNA αρχικής ρετροϊικής προέλευσης μπορεί να ενεργοποιεί μόνιμα το γονίδιο Agouti. Όταν το τμήμα αυτό είναι ελάχιστα μεθυλιωμένο, τα ζώα έχουν συχνά κίτρινο τρίχωμα και προδιάθεση για παχυσαρκία, διαταραχές του μεταβολισμού της γλυκόζης έως και διαβήτη και — ανάλογα με το γενετικό υπόβαθρο — ορισμένους όγκους. Όταν μεθυλιώνεται εντονότερα και έτσι σιγεί, προκύπτει συχνότερα ένας καστανός φαινότυπος με υγιέστερο μεταβολισμό.
Οι Waterland και Jirtle έδειξαν το 2003 ότι η μητρική διατροφή μπορεί να επηρεάζει αυτό το πρότυπο: πρόσθετη παροχή φυλλικού οξέος, βιταμίνης B12, χολίνης και βεταΐνης αύξησε τη μεθυλίωση του DNA στον συγκεκριμένο γονιδιακό τόπο και μετατόπισε το χρώμα του τριχώματος των απογόνων προς το καστανό. Η μελέτη τεκμηρίωσε έτσι άμεσα μια επίδραση της μητρικής διατροφής στη μεθυλίωση και τη γονιδιακή ρύθμιση. Μετρήθηκαν η μεθυλίωση και το χρώμα του τριχώματος· η προδιάθεση του κίτρινου φαινοτύπου για νοσήματα είναι γνωστή από άλλες μελέτες αυτού του μοντέλου ποντικού.
Και στον άνθρωπο υπάρχουν ενδείξεις μακροχρόνιων συνεπειών των πρώιμων διατροφικών συνθηκών. Κατά τον ολλανδικό Χειμώνα της Πείνας του 1944/45, έγκυες γυναίκες υπέστησαν σοβαρό υποσιτισμό. Σε ανθρώπους που είχαν εκτεθεί γύρω από τη σύλληψή τους, οι Heijmans και συνεργάτες εντόπισαν, ακόμη και περίπου 60 χρόνια αργότερα, χαμηλότερη μεθυλίωση του DNA σε μια ρυθμιστική περιοχή του γονιδίου του αυξητικού παράγοντα IGF2 σε σύγκριση με τα μη εκτεθειμένα, ομόφυλα αδέλφια τους.
Μια άλλη μελέτη, που δημοσιεύθηκε το 2013, εξέτασε συνολικά 360 ενήλικα άτομα της γενεάς των εγγονών και συνέκρινε απογόνους γονέων που είχαν εκτεθεί στην πείνα πριν από τη γέννησή τους με απογόνους μη εκτεθειμένων γονέων. Τα παιδιά ανδρών που είχαν οι ίδιοι εκτεθεί στην πείνα ενδομητρίως είχαν κατά μέσο όρο 4,9 κιλά μεγαλύτερο σωματικό βάρος και κατά 1,6 μονάδες υψηλότερο δείκτη μάζας σώματος από τα παιδιά μη εκτεθειμένων πατέρων. Στα παιδιά μητέρων με αντίστοιχη έκθεση δεν παρατηρήθηκε αυτή η συσχέτιση. Η μελέτη δεν εντόπισε διαφορές στη γενική κατάσταση της υγείας.
Τα ευρήματα αυτά αναδεικνύουν πόσο μακριά μπορεί να φτάνει η σημασία των πρώιμων συνθηκών ζωής. Η μελέτη των εγγονών από μόνη της, όμως, δεν αποδεικνύει κληρονόμηση μεταβολών της μεθυλίωσης του DNA: κατέγραψε σωματομετρικά και υγειονομικά στοιχεία, όχι τη μεταβίβαση συγκεκριμένων επιγενετικών σημάνσεων. Μαζί με τα ευρήματα μεθυλίωσης, προσφέρει σημαντικές αφετηρίες για τη μελέτη της αλληλεπίδρασης διατροφής, ανάπτυξης και μετέπειτα υγείας.
Ναι. Τα επιγενετικά πρότυπα μεταβάλλονται κατά την ανάπτυξη και μπορούν αργότερα να ανταποκρίνονται σε εσωτερικές και εξωτερικές επιδράσεις. Ορισμένες μεταβολές είναι παροδικές, άλλες διατηρούνται περισσότερο. Η μεταβλητότητα ενός προτύπου εξαρτάται, μεταξύ άλλων, από τον κυτταρικό τύπο και τον εκάστοτε μηχανισμό. Αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούμε να ελέγχουμε κατά βούληση τα γονίδιά μας: η έρευνα εξετάζει με ακρίβεια ποιες μεταβολές έχουν ποιες συνέπειες.
Εδώ βρίσκεται μια σημαντική ευκαιρία για την υγεία μας: πολλές επιγενετικές μεταβολές είναι καταρχήν αναστρέψιμες και μπορούν επομένως να υποχωρήσουν. Ωστόσο, αυτές οι διεργασίες αποκατάστασης ενδέχεται να χρειάζονται χρόνο. Μετά τη διακοπή του καπνίσματος, για παράδειγμα, ορισμένα πρότυπα μεθυλίωσης μπορούν σταδιακά να προσεγγίζουν ξανά εκείνα των μη καπνιστών· ανάλογα με τη θέση που εξετάζεται, αυτό μπορεί να διαρκεί μήνες έως χρόνια, ενώ άλλες μεταβολές παραμένουν για πολύ περισσότερο. Η δυνατότητα αποκατάστασης εξαρτάται από το συγκεκριμένο πρότυπο, τον κυτταρικό τύπο και τις συνθήκες ζωής. Η καλύτερη κατανόηση αυτών των χρονικών διεργασιών μάς βοηθά να αξιολογούμε μακροχρόνιες αλλαγές στις συνθήκες της ζωής μας και τις βιολογικές επιδράσεις τους.
Στα καρκινικά κύτταρα μπορούν να μεταβάλλονται τόσο η αλληλουχία του DNA όσο και η επιγενετική της ρύθμιση. Για παράδειγμα, γονίδια που περιορίζουν την κυτταρική αύξηση μπορεί να χάνουν τη δραστηριότητά τους λόγω μεταβολών στη ρύθμισή τους.
Τα χαρακτηριστικά επιγενετικά πρότυπα μπορούν να μετρηθούν. Ανάλογα με τον τύπο καρκίνου και τον εξεταζόμενο δείκτη, μπορούν να συμβάλλουν στη διάγνωση, την εκτίμηση της πορείας της νόσου ή την επιλογή θεραπείας. Εδώ εστιάζει και η δική μου έρευνα στους επιγενετικούς βιοδείκτες.
Αντίστροφα, και τα υγιή κύτταρα διαθέτουν χαρακτηριστικά πρότυπα μεθυλίωσης. Τα ανοσοκύτταρα, τα αιμοποιητικά προγονικά κύτταρα, τα ηπατικά κύτταρα και τα κύτταρα άλλων οργάνων φέρουν επιγενετικά χαρακτηριστικά που αποτελούν μέρος της ταυτότητας και της εξειδικευμένης λειτουργίας τους. Τέτοια πρότυπα αποτελούν σημαντικές αναφορές για τη διάκριση μιας φυσιολογικής κατάστασης από μεταβολές που συνδέονται με νοσήματα.
Η οπτική αυτή υπερβαίνει τη μεμονωμένη ανίχνευση μιας νόσου: επαναλαμβανόμενες επιγενετικές εξετάσεις ανοίγουν τη δυνατότητα διαχρονικής παρακολούθησης επιλεγμένων μοριακών καταστάσεων και ανάδειξης των μεταβολών τους. Το ελεύθερο DNA στο αίμα μπορεί να περιέχει ίχνη διαφορετικών κυτταρικών τύπων. Με κατάλληλους δείκτες, ελεγμένους για το συγκεκριμένο ερώτημα, μπορούν να αντληθούν πληροφορίες για την κυτταρική προέλευση, την κυτταρική βλάβη ή τη μεταβολή της ρύθμισης. Εδώ βρίσκεται το δυναμικό μιας μακροχρόνιας επιγενετικής παρακολούθησης της υγείας και της νόσου.
Με την ηλικία μεταβάλλονται ορισμένα πρότυπα μεθυλίωσης του DNA. Οι ερευνητές αξιοποιούν τέτοια πρότυπα για τα λεγόμενα επιγενετικά ρολόγια: στατιστικά μοντέλα που εκτιμούν μια ηλικία από μετρήσιμα δεδομένα. Βοηθούν στη μελέτη των διεργασιών γήρανσης και των διαφορών μεταξύ ανθρώπων.
Μια τέτοια μέτρηση από μόνη της δεν απαντά πόσο υγιής είναι ένας άνθρωπος ή πόσο θα ζήσει. Με ενδιαφέρει πώς μια βαθύτερη κατανόηση της επιγενετικής ρύθμισης μπορεί να συμβάλλει στη διατήρηση της υγείας και της ποιότητας ζωής στην τρίτη ηλικία.
Μαζί με τους συνεργάτες μου ανέπτυξα μια επιγενετική μέθοδο που καθιστά μετρήσιμη μια σημαντική πτυχή της επιγενετικής ακεραιότητας μέσω δείγματος αίματος. Με ιδιοτοπικά κανονικοποιημένη, ειδική για τη μεθυλίωση PCR πραγματικού χρόνου εξετάζουμε πρότυπα μεθυλίωσης των επαναλαμβανόμενων στοιχείων LINE-1 και Alu στο ελεύθερο DNA. Τα δημοσιευμένα αποτελέσματά μας δείχνουν απώλεια αυτών των σημάνσεων με την ηλικία και εντονότερη απώλεια στους καπνιστές.
Το ελεύθερο DNA που εξετάζεται στο αίμα φέρει μοριακή πληροφορία από διαφορετικά κύτταρα του σώματος, μεταξύ άλλων από ανοσοκύτταρα, αιμοποιητικά προγονικά κύτταρα και ηπατικά κύτταρα. Με τη μέθοδό μας εξετάζουμε τα πρότυπα μεθυλίωσης αυτού του DNA και αποκτούμε έτσι μια συνολική εικόνα μιας σημαντικής πτυχής της επιγενετικής ακεραιότητας των επιμέρους διαμερισμάτων του οργανισμού που εκπροσωπούνται στο δείγμα. Στόχος μου είναι η αξιοποίηση της μέτρησης ως υποκατάστατου δείκτη — δηλαδή ως έμμεσης μοριακής ένδειξης — της επιγενετικής σταθερότητας, της τρέχουσας κατάστασης της υγείας, της ευπάθειας σε νοσήματα και πτυχών της βιολογικής γήρανσης. Επαναλαμβανόμενες μετρήσεις ανοίγουν την προοπτική παρακολούθησης μεταβολών που συνδέονται με την ηλικία και το περιβάλλον, καθώς και επιστημονικής διερεύνησης των επιδράσεων αλλαγών στις συνθήκες ζωής.
Εμβαθύνετε στις θεματικές Ογκολογία, υγιής γήρανση και Εξέλιξη ή ανακαλύψτε τις επιστημονικές μου δημοσιεύσεις.
Από την επιστημονική γνώση στην ιατρική εφαρμογή
Τα καρκινικά κύτταρα αφήνουν μοριακά ίχνη. Η έρευνά μου επικεντρώνεται σε χαρακτηριστικές επιγενετικές μεταβολές στο γονίδιο hTERT. Το γονίδιο αυτό είναι υπεύθυνο για ένα κεντρικό συστατικό της τελομεράσης — ενός ενζύμου που επιτρέπει σε πολλά καρκινικά κύτταρα να διατηρούν την ικανότητα διαίρεσης.
Σε συγκεκριμένες ρυθμιστικές περιοχές του hTERT παρατηρούνται αξιοσημείωτα πρότυπα μεθυλίωσης του DNA σε πολλούς τύπους καρκίνου. Αυτές οι χημικές σημάνσεις αποτελούν τη βάση της προσέγγισης EpihTERT. Τις μελετώ ως επιγενετικό σήμα κακοήθειας: ένα μοριακό ίχνος που μπορεί να παρέχει ενδείξεις για κακοήθη κύτταρα και τις βιολογικές τους ιδιότητες.
Επιστημονικό υπόβαθρο · Η επιγενετική του hTERT, 2024
Η επιστημονική βιβλιογραφία δείχνει ότι συγκεκριμένα πρότυπα μεθυλίωσης του hTERT μπορούν να διακρίνουν καρκινικό ιστό από υγιή ιστό αναφοράς. Στο καρκίνωμα του προστάτη έχει επίσης δειχθεί ότι η εντονότερη μεθυλίωση της TERT Hypermethylated Oncological Region (THOR) συνδέεται με υψηλότερες βαθμολογίες Gleason, διηθητική ανάπτυξη και αυξημένο κίνδυνο υποτροπής.
Προκύπτουν έτσι προοπτικές για την έγκαιρη ανίχνευση και την πρόγνωση: να ανιχνεύεται ο καρκίνος όσο το δυνατόν νωρίτερα και να εκτιμάται καλύτερα ποιες μορφές της νόσου είναι ιδιαίτερα απειλητικές. Ένας ακόμη στόχος είναι η μεταθεραπευτική παρακολούθηση. Οι επαναλαμβανόμενες εξετάσεις θα πρέπει μελλοντικά να βοηθούν στην έγκαιρη αναγνώριση υπολειπόμενης ενεργότητας του όγκου ή πιθανής υποτροπής. Το πόσο αξιόπιστα ανταποκρίνεται το EpihTERT σε αυτές τις απαιτήσεις εξετάζεται σε περαιτέρω κλινικές μελέτες.
Για την ανίχνευση χρησιμοποιούμε ιδιοτοπικά κανονικοποιημένη, ειδική για τη μεθυλίωση PCR. Με απλά λόγια, ένα επιλεγμένο τμήμα DNA πολλαπλασιάζεται στοχευμένα, ενώ το πρότυπο μεθυλίωσής του καθορίζει τη μέτρηση. Η κανονικοποίηση βοηθά να λαμβάνονται υπόψη στρεβλώσεις λόγω μεταβολών του αριθμού αντιγράφων DNA στα καρκινικά κύτταρα. Η μέθοδος μπορεί επίσης να εφαρμοστεί σε DNA από ιστικά δείγματα μονιμοποιημένα σε φορμόλη και εγκλεισμένα σε παραφίνη, για παράδειγμα από βιοψίες.
Μια άλλη προσέγγιση είναι τα σωματικά υγρά. Κατά τον θάνατο των καρκινικών κυττάρων απελευθερώνονται θραύσματα DNA που διατηρούν τις σταθερές επιγενετικές τους σημάνσεις. Στους όγκους, η αναλογία τους στο συνολικό ελεύθερο DNA είναι συχνά σχετικά υψηλή. Τέτοια ίχνη ελεύθερου DNA μπορούν να εξεταστούν στοχευμένα για χαρακτηριστικά πρότυπα μεθυλίωσης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ούρα στο ουροθηλιακό καρκίνωμα, όπως στον καρκίνο της ουροδόχου κύστης: οι όγκοι του ουροποιητικού μπορούν να απελευθερώνουν το DNA τους απευθείας στα ούρα. Ως βασικές τοπικές πηγές ελεύθερου DNA μη καρκινικής προέλευσης θεωρούνται κυρίως υγιή κύτταρα του βλεννογόνου του ουροποιητικού, νεφρικά κύτταρα και ανοσοκύτταρα. Λόγω της άμεσης απελευθέρωσής του στα ούρα, το DNA του όγκου μπορεί να αποτελεί εκεί σημαντικό ποσοστό του ελεύθερου DNA. Αυτό δημιουργεί ευνοϊκές προϋποθέσεις για την ανίχνευση χαρακτηριστικών επιγενετικών σημάτων του όγκου.
Ειδικά στον καρκίνο της ουροδόχου κύστης, η όσο το δυνατόν πιο έγκαιρη ανίχνευση έχει καθοριστική σημασία. Συχνά, μόνο η εμφάνιση αίματος στα ούρα δίνει την αφορμή για ιατρική διερεύνηση. Αυτό το προειδοποιητικό σημείο εμφανίζεται σε πολλές περιπτώσεις σε προχωρημένα στάδια της νόσου. Εδώ βρίσκεται μια σημαντική προοπτική της μοριακής μας εξέτασης ούρων: η ανίχνευση σημάτων του όγκου, ει δυνατόν πριν από την εμφάνιση αναγνωρίσιμων συμπτωμάτων.
Η απώλεια μεθυλίωσης του DNA στα στοιχεία LINE-1, η λεγόμενη υπομεθυλίωση των LINE-1, αποτελεί χαρακτηριστικό επιγενετικό εύρημα που εμφανίζεται ήδη σε πρώιμα στάδια του ουροθηλιακού καρκινώματος. Η εργασία μας του 2014 έδειξε ότι διαφορές στη μεθυλίωση των LINE-1 μπορούν να ανιχνεύονται με ευαισθησία στο ελεύθερο DNA των ούρων — και μεταξύ ασθενών με καρκίνο της ουροδόχου κύστης και υγιών ατόμων αναφοράς. Συνολικά, τα ευρήματα αυτά αποτελούν σημαντική βάση για την ανάπτυξη μη επεμβατικών εξετάσεων έγκαιρης ανίχνευσης του ουροθηλιακού καρκινώματος.
Η βασική αρχή θυμίζει την αναζήτηση ιχνών DNA στην εγκληματολογία: μικρές ποσότητες γενετικού υλικού πολλαπλασιάζονται και εξετάζονται στοχευμένα. Εδώ αναζητούμε σταθερά επιγενετικά χαρακτηριστικά καρκινικών κυττάρων. Αυτά μπορούν να ανιχνευθούν αξιόπιστα, με εξαιρετικά υψηλή ευαισθησία και αναπαραγωγιμότητα.
Επιδιώκω τη συστηματική επικύρωση του EpihTERT σε όσο το δυνατόν περισσότερους τύπους καρκίνου και κλινικά σημαντικά ερωτήματα. Μελετώ τον δείκτη τόσο μεμονωμένα όσο και σε συνδυασμό με άλλους ειδικούς για τον καρκίνο δείκτες που έχουμε εντοπίσει. Στόχος μου είναι μια τεχνολογική πλατφόρμα ευρείας εφαρμογής που θα στηρίζει τους ασθενείς και τους θεράποντες ιατρούς, από την έγκαιρη ανίχνευση και την εκτίμηση της πορείας της νόσου έως τη μεταθεραπευτική παρακολούθηση.
Δείτε επιλεγμένες δημοσιεύσειςΔιάλογος και συνεργασία
Χαίρομαι για επιστημονικές συνεργασίες και για την ανταλλαγή απόψεων με κλινικούς φορείς και εταίρους από τη βιομηχανία. Είμαι ιδιαίτερα ανοιχτός σε κοινά έργα κλινικής επικύρωσης επιγενετικών βιοδεικτών και ανάπτυξης επιγενετικών μεθόδων. Επιθυμώ να συμβάλλουμε από κοινού στη μεταφορά της επιστημονικής γνώσης σε αξιόπιστες ιατρικές εφαρμογές.
Prof. PD Dr. Συμεών Σαντουρλίδης
Εργαστήριο Επιγενετικής για την Ανθρώπινη Υγεία και τη Μακροζωία
Ινστιτούτο Διαγνωστικής Μεταμοσχεύσεων και Κυτταρικών Θεραπευτικών Προϊόντων
Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο του Ντίσελντορφ
Πανεπιστήμιο Heinrich Heine του Ντίσελντορφ
Moorenstraße 5 · 40225 Düsseldorf
Κτίριο 14.80 · 3ος όροφος · Γραφείο 2
Στοιχεία ταυτότητας του υπευθύνου
Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο: simeon.santourlidis@med.uni-duesseldorf.de
Τηλέφωνο: 0211 81 16905
Ο ιστότοπος epigenetik.de λειτουργεί προσωπικά από τον Prof. PD Dr. Συμεών Σαντουρλίδη. Αποτελεί τη δική του επιστημονική ιστοσελίδα και όχι επίσημο διαδικτυακό ιστότοπο του Πανεπιστημίου Heinrich Heine του Ντίσελντορφ, του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου του Ντίσελντορφ ή της EpiproCare.
Prof. PD Dr. Συμεών Σαντουρλίδης, με τη διεύθυνση και τα στοιχεία επικοινωνίας που αναφέρονται παραπάνω.
Το περιεχόμενο αποσκοπεί στη μετάδοση επιστημονικής γνώσης και στην παρουσίαση ερευνητικών εργασιών. Οι ερευνητικοί στόχοι και οι εφαρμογές που δεν έχουν ακόμη επικυρωθεί πρέπει να νοούνται ως τέτοιοι. Ο ιστότοπος δεν παρέχει εξατομικευμένη ιατρική διάγνωση ή θεραπεία. Οι αποφάσεις για εξετάσεις και θεραπείες πρέπει να λαμβάνονται στο πλαίσιο προσωπικής συμβουλευτικής με κατάλληλα καταρτισμένους επαγγελματίες υγείας.
Ο καθηγητής Συμεών Σαντουρλίδης είναι συνιδρυτής της EpiproCare. Ο ιστότοπος λειτουργεί προσωπικά από τον ίδιο· η EpiproCare δεν είναι ούτε ο φορέας λειτουργίας ούτε ο εκδότης του.
Τα δικαιώματα των πρωτότυπων κειμένων και απεικονίσεων ανήκουν στον υπεύθυνο λειτουργίας, εκτός εάν αναφέρεται διαφορετικά. Τα δικαιώματα των συνδεδεμένων δημοσιεύσεων και άλλου περιεχομένου τρίτων παραμένουν στους αντίστοιχους δικαιούχους. Η σύνδεση προς ένα ελεύθερα προσβάσιμο πλήρες κείμενο δεν συνεπάγεται γενική άδεια περαιτέρω χρήσης του· ισχύουν η εκάστοτε άδεια και τα νόμιμα δικαιώματα χρήσης.
Ενημέρωση: 14 Οκτωβρίου 2026
Πληροφορίες για την επεξεργασία δεδομένων
Σημείωση για το προσχέδιο: Η παρούσα δήλωση έχει προετοιμαστεί για την προβλεπόμενη δημοσίευση στον χώρο φιλοξενίας της united-domains. Πριν από την ενεργοποίηση, τα στοιχεία ελέγχονται σε σχέση με την πραγματικά χρησιμοποιούμενη φιλοξενία, τα cookies και τη σύμβαση εκτελούντος την επεξεργασία. Μια πλατφόρμα προεπισκόπησης μπορεί να πραγματοποιεί δικές της επεξεργασίες δεδομένων, οι οποίες δεν περιγράφονται στο παρόν κείμενο.
Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο: simeon.santourlidis@med.uni-duesseldorf.de
Τηλέφωνο: 0211 81 16905
Κατά την πρόσβαση σε έναν ιστότοπο γίνεται επεξεργασία τεχνικά αναγκαίων δεδομένων σύνδεσης. Σύμφωνα με τις πληροφορίες για το πακέτο φιλοξενίας, αυτά περιλαμβάνουν τη ζητούμενη σελίδα ή αρχείο, την προηγούμενη σελίδα εφόσον διαβιβάζεται (referrer), τον τύπο και την έκδοση του προγράμματος περιήγησης, το λειτουργικό σύστημα, τον τύπο συσκευής, τον χρόνο πρόσβασης και μια διεύθυνση IP αποθηκευμένη σε ανωνυμοποιημένη μορφή. Για τη δημιουργία της σύνδεσης απαιτείται τεχνικά η επεξεργασία της διεύθυνσης IP.
Σκοποί είναι η παροχή του ιστοτόπου και η διασφάλιση της ασφάλειας και της σταθερότητάς του. Νομική βάση για την αναγκαία επεξεργασία προσωπικών δεδομένων πρόσβασης είναι το άρθρο 6 παρ. 1 στοιχ. στ΄ του ΓΚΠΔ. Το έννομο συμφέρον συνίσταται σε έναν ασφαλή και λειτουργικό ιστότοπο. Σύμφωνα με τη united-domains, τα παραπάνω δεδομένα πρόσβασης αποθηκεύονται στην IONOS για οκτώ εβδομάδες. Σε περιστατικά ασφάλειας μπορεί να απαιτείται μεγαλύτερης διάρκειας διατήρηση για συγκεκριμένο σκοπό, εφόσον υφίσταται σχετική νομική βάση.
Οι πάροχοι φιλοξενίας είναι αποδέκτες ή εκτελούντες την επεξεργασία των αναγκαίων δεδομένων. Η χρήση τους πρέπει να ρυθμίζεται βάσει της αντίστοιχης σύμβασης επεξεργασίας κατά το άρθρο 28 του ΓΚΠΔ.
Ειδικές πληροφορίες απορρήτου της united-domains · Webspace
Ο ίδιος ο κώδικας του ιστοτόπου δεν ορίζει cookies και δεν χρησιμοποιεί Local Storage ή άλλα μόνιμα αναγνωριστικά για την επαναναγνώριση επισκεπτών. Η αναζήτηση και τα φίλτρα δημοσιεύσεων λειτουργούν τοπικά στο πρόγραμμα περιήγησης· οι όροι αναζήτησης δεν αποστέλλονται σε διακομιστή από τον κώδικα της σελίδας. Δεν έχουν ενσωματωθεί μηχανισμός αναλυτικής παρακολούθησης, διαφημιστικά δίκτυα ή υπηρεσία ενημερωτικού δελτίου.
Ο πάροχος φιλοξενίας αναφέρει τεχνικά απαραίτητα cookies για το πακέτο Webspace. Εφόσον είναι απολύτως αναγκαία για μια ρητά ζητούμενη ψηφιακή υπηρεσία, η χρήση τους διέπεται από το άρθρο 25 παρ. 2 αριθ. 2 του γερμανικού TDDDG· πρόσθετη επεξεργασία προσωπικών δεδομένων απαιτεί νομική βάση κατά τον ΓΚΠΔ. Πριν από τη δημόσια λειτουργία ελέγχεται ποια cookies χρησιμοποιούνται πράγματι στο συγκεκριμένο πακέτο.
Προαιρετικά στατιστικά επισκεψιμότητας δεν είναι προς το παρόν ενεργοποιημένα. Εάν προστεθεί αργότερα υπηρεσία ανάλυσης, οι παρούσες πληροφορίες και, εφόσον απαιτείται, ο μηχανισμός συγκατάθεσης θα προσαρμοστούν πριν από τη χρήση της.
Κατά την επικοινωνία γίνεται επεξεργασία των δεδομένων που παρέχετε, ιδίως του ονόματος, των στοιχείων επικοινωνίας, του περιεχομένου του μηνύματος και, ενδεχομένως, τεχνικών δεδομένων επικοινωνίας. Σκοπός είναι η διεκπεραίωση του αιτήματός σας και η αναγκαία επικοινωνία. Η αναφερόμενη διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου είναι ιδρυματική· για τη χρήση της ισχύουν επίσης οι κανόνες προστασίας δεδομένων του αντίστοιχου ιδρυματικού συστήματος ηλεκτρονικού ταχυδρομείου.
Νομική βάση είναι το άρθρο 6 παρ. 1 στοιχ. στ΄ του ΓΚΠΔ· το έννομο συμφέρον συνίσταται στη διεκπεραίωση αιτημάτων. Εφόσον το αίτημα αποσκοπεί στη σύναψη σύμβασης με τον υπεύθυνο λειτουργίας, ισχύει το άρθρο 6 παρ. 1 στοιχ. β΄ του ΓΚΠΔ. Τα στοιχεία διαγράφονται μόλις ολοκληρωθεί η διεκπεραίωση του αιτήματος και δεν απαιτείται περαιτέρω διατήρησή τους. Δεν θίγονται οι νόμιμες υποχρεώσεις διατήρησης ή η αναγκαία φύλαξη για τη θεμελίωση, άσκηση ή υποστήριξη νομικών αξιώσεων.
Παρακαλούμε να μην αποστέλλετε μέσω αυτών των γενικών διαύλων επικοινωνίας αρχεία ασθενών ή άλλα ευαίσθητα δεδομένα υγείας. Τυχόν απαιτούμενη επιστημονική ή ιατρική συνεργασία οργανώνεται μέσω χωριστά συμφωνημένων, κατάλληλων διαύλων επικοινωνίας.
Ο ιστότοπος παραπέμπει, μεταξύ άλλων, στο PubMed, σε εκδότες, πανεπιστημιακές σελίδες, την EpiproCare και το Amazon. Η απλή εμφάνιση αυτών των συνδέσμων δεν δημιουργεί σύνδεση προς τους ιστοτόπους προορισμού μέσω του κώδικα της σελίδας. Η εξωτερική σελίδα φορτώνεται μόνο όταν επιλεγεί ο σύνδεσμος· τότε οι υπεύθυνοί της μπορούν να λάβουν, μεταξύ άλλων, τη διεύθυνση IP σας. Ισχύουν οι αντίστοιχες πολιτικές απορρήτου, συμπεριλαμβανομένων πιθανών επεξεργασιών εκτός ΕΕ ή ΕΟΧ.
Το πορτρέτο, οι γραφικές απεικονίσεις και το βιογραφικό είναι ενσωματωμένα στο προσχέδιο της σελίδας. Δεν φορτώνονται εξωτερικές γραμματοσειρές, χάρτες, βίντεο ή πρόσθετα κοινωνικών δικτύων. Η επιλογή του συνδέσμου ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ή τηλεφώνου ανοίγει την αντίστοιχη εφαρμογή στη συσκευή σας.
Υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις, έχετε δικαιώματα πρόσβασης, διόρθωσης, διαγραφής, περιορισμού της επεξεργασίας και φορητότητας δεδομένων (άρθρα 15–20 του ΓΚΠΔ). Απευθυνθείτε στον υπεύθυνο επεξεργασίας που αναφέρεται παραπάνω. Εφόσον η επεξεργασία βασίζεται σε συγκατάθεση, μπορείτε να την ανακαλέσετε ανά πάσα στιγμή. Η ανάκληση δεν θίγει τη νομιμότητα της επεξεργασίας που πραγματοποιήθηκε βάσει της συγκατάθεσης έως τότε.
Δικαίωμα εναντίωσης: Μπορείτε ανά πάσα στιγμή να εναντιωθείτε, για λόγους που σχετίζονται με την ιδιαίτερη κατάστασή σας, σε επεξεργασία που βασίζεται στο άρθρο 6 παρ. 1 στοιχ. στ΄ του ΓΚΠΔ (άρθρο 21 του ΓΚΠΔ).
Μπορείτε να υποβάλετε καταγγελία σε εποπτική αρχή προστασίας δεδομένων (άρθρο 77 του ΓΚΠΔ), για παράδειγμα στην Επίτροπο Προστασίας Δεδομένων και Ελευθερίας της Πληροφόρησης της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας.
Η παροχή δεδομένων για επικοινωνία είναι καταρχήν προαιρετική. Χωρίς τα απαραίτητα στοιχεία για μια απάντηση ενδέχεται να μην είναι δυνατή η διεκπεραίωση ενός αιτήματος. Η τεχνικά αναγκαία επεξεργασία δεδομένων σύνδεσης αποτελεί προϋπόθεση πρόσβασης στον ιστότοπο. Ο κώδικας της σελίδας δεν πραγματοποιεί αυτοματοποιημένη λήψη αποφάσεων κατά το άρθρο 22 του ΓΚΠΔ ούτε κατάρτιση προφίλ.
Ενημέρωση: 14 Οκτωβρίου 2026 · Προσχέδιο για την προβλεπόμενη λειτουργία φιλοξενίας
